Artnews

Από το Αρχείο: Το Μουσείο Υπολειμμάτων Πολέμου στην Πόλη του Χο Τσι Μινχ (Σαϊγκόν)

2018-04-05 12:33:00

Από τον Σταύρο Τσιγκόγλου

Βιετνάμ: Παλιός καημός. Θα μπορούσα να πω ότι ήταν ο πόλεμος της γενιάς μου γιατί κατά διάρκεια του δούλευα σε νοσοκομεία του Λονδίνου και ο πόλεμος ήταν καθημερινά στις εφημερίδες και στις τηλεοράσεις. Η διετία 1968-69 ήταν από τις δυσκολότερες και καταστροφικότερες χρονιές του πολέμου.

Το νοσοκομείο Παίδων που δούλευα θέλησε να στείλει ιατρικό-νοσηλευτικό προσωπικό και στο παιδιατρικό τμήμα της Σαϊγκόν. Επιλέχτηκα για τη χειρουργική θέση επειδή ήμουν ο μόνος άγαμος. Το ξανασκέφθηκαν και μετάνιωσαν: δεν μπορούσε ένας Έλληνας να εκπροσωπεί την βρετανική Ιατρική (και προπαγάνδα).

Ύστερα από 2 χρόνια η κυρία προέδρου του Νοτίου Βιετνάμ εγκαινίασε το μεγάλο νοσοκομείο που έγινε με την βοήθεια των Αμερικανών. Στα ίδια χρόνια άρχισαν στο Λονδίνο οι μεγάλες διαδηλώσεις εναντίον του πολέμου. Ο πόλεμος του Βιετνάμ δεν ξεχάστηκε, όπως ο σχεδόν εξίσου καταστροφικός και άδικος πόλεμος της Κορέας, γιατί άφησε πίσω του τεράστιο φωτογραφικό και τηλεοπτικό υλικό. Ήταν ο πρώτος πόλεμος που καλύφθηκε τηλεοπτικά.

Έγιναν πολλές εξαιρετικές και έντιμες κινηματογραφικές ταινίες για τον πόλεμο του Βιετνάμ: «Ο ελαφοκυνηγός» (1978) του Michael Cimino και η «Αποκάλυψη τώρα» του Francis Ford Coppola ήταν συγκινητικές, αποκαλυπτικές και άνοιξαν το δρόμο για τη σωστή αντιμετώπιση του πολέμου. Ακολούθησαν: «Γεννημένος την 4η Ιουλίου» (1989), «Platoon» (1986) και «Heaven and Earth» (1993) του Oliver Stone, «Full metal jacket» και «We were Soldiers» (2002) του Randal Wallace, το «Hamburger Hill» του John Irvin, το «Going Back» του Sidney Fury και τα βιετναμέζικα «Cyclo» (1995) και «The Scent of Green Papaya» (1992) του Tran Anh Hung.

Γράφτηκαν, επίσης, αρκετά αξιόλογα βιβλία, όπως το «The Sorrow of War» (1996) του Bao Ninh, με την ιστορία του συγγραφέα που πήγε στον πόλεμο 17 χρονών με το στρατό των βορείων Βιετναμέζων και έφυγε ύστερα από 10 χρόνια. Σε μια από τις πρώτες μάχες του, από τους 500 στρατιώτες του τάγματός του, έμειναν ζωντανοί 5 τραυματισμένοι. Μετά από τις βόμβες ναπάλμ, τους καθάρισαν έναν-έναν από τα αμερικάνικα ελικόπτερα.

Είναι ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα από τα δυνατότερα αντιπολεμικά. Δεν είναι προπαγανδιστικό. Περιγράφει την καταστροφή της ζωής του, της γενιάς του. Εξίσου καλό και το «Catfish and Mandala» (1999) του Andrew X. Pham, ο οποίος έφυγε κρυφά 10 χρονών με την οικογένειά του από το Βιετνάμ μετά το τέλος του πολέμου και πήγε στις Η.Π.Α. Το μυθιστόρημα εξιστορεί την επιστροφή του στο Βιετνάμ σήμερα, μαζί με τις αναμνήσεις του και τις διηγήσεις του πατέρα του, δοσμένες με τρυφερότητα και χιούμορ.

Το μουσείο
Το μουσείο άνοιξε το 1975 μετά την υπογραφή της συνθήκης ειρήνης και μετά την πτώση της Σαϊγκόν, στα κτήρια της Αμερικανικής Υπηρεσίας Πληροφοριών. Αργότερα κτίστηκε το κεντρικό κτήριο με μουσειακές προδιαγραφές, και σήμερα σχεδιάζονται επεκτάσεις και ανακαινίσεις. Αρχικά ονομαζόταν «Μουσείο κινεζικών και αμερικανικών εγκλημάτων του πολέμου», αλλά όταν το Βιετνάμ άνοιξε τις πόρτες σε ξένα κεφάλαια και τουρίστες, άλλαξε το όνομα. Η γλώσσα όμως στις λεζάντες των εκθεμάτων και στο φυλλάδιο που προσφέρεται στους επισκέπτες είναι πολύ σκληρή για τους Αμερικανούς. Η αυλή είναι ασφυκτικά γεμάτη από αμερικανικά τεθωρακισμένα οχήματα, τανκ, αντιαρματικά, μικρά καταδιωκτικά αεροπλάνα, ελικόπτερα, οβίδες κτλ.

Τα εκθέματα σε 8 θεματικές ενότητες
«Ιστορικές αλήθειες»
Σε αυτήν την ενότητα παρουσιάζονται κείμενα και ιδίως φωτογραφίες από την αρχή του πολέμου. Φωτογραφίες υπάρχουν σχεδόν σε όλες τις ενότητες. Με απλές κορνίζες γεμίζουν ολόκληρους τους τοίχους. Οι φωτογραφίες έχουν λεζάντες -συνήθως με σχόλια. Οι περισσότερες είναι τραβηγμένες από Βιετναμέζους, αλλά πολλές και από Αμερικανούς.

«Ίχνη εγκλημάτων πολέμου και των συνεπειών τους (σε στρατιωτικά, οικονομικά, πολιτιστικά, κοινωνικά πεδία, συνέπειες στους ανθρώπους, στη φύση, στο περιβάλλον)»
Αυτή είναι η μεγαλύτερη ενότητα με εκατοντάδες άγνωστες κυρίως φωτογραφίες, πραγματικά αποδείξεις εγκληματικών ενεργειών, όπως η περίφημη «σφαγή My Lai» άμαχου πληθυσμού, καταστροφές δύο εκατομμυρίων εκταρίων δασών και αγροτικών περιοχών με τοξικά χημικά, παιδιά που γεννήθηκαν με συγγενείς ανωμαλίες λόγω του «Agent Orange» που περιείχαν οι βόμβες. Συνεχίζονται και σήμερα να γεννιούνται μικρά παιδιά με διανοητική καθυστέρηση, με σκελετικές ανωμαλίες και άλλες φοβερές δυσπλασίες.

Ο συνολικός αριθμός των θυμάτων υπολογίζεται από την Εθνική Ακαδημία Επιστημών των Η.Π.Α. στα 4,8 εκατ. άτομα. Κατά τη διάρκεια του «Αμερικανικού πολέμου» όπως τον λένε οι Βιετναμέζοι, 3 εκατομμύρια Βιετναμέζοι σκοτώθηκαν εκ των οποίων 2 εκατομμύρια ήταν άμαχοι, και 2 εκατομμύρια τραυματίστηκαν. Περίπου 60.000 ήταν οι Αμερικανοί νεκροί.

«Requiem»
Μια αίθουσα είναι αφιερωμένη σε φωτογραφίες 134 φωτογράφων, 11 εθνικοτήτων, οι οποίοι σκοτώθηκαν στα πεδία των μαχών. Αμερικανοί και Βιετναμέζοι οι περισσότεροι. Ανάμεσά τους είναι και μερικοί γνωστοί φωτογράφοι – καλλιτέχνες που κέρδισαν βραβεία Pulitzer ή ανάλογα βιετναμέζικα.

Πιο γνωστός ήταν ο Larry Burrows που άρχισε να δημοσιεύει έγχρωμες φωτογραφίες στο περιοδικό Life. Οι έγχρωμες ήταν περισσότερο αληθοφανείς από τις ασπρόμαυρες και αυτές που παρουσίαζαν βασανισμένους Βιετναμέζους χωρικούς και τραυματισμένους Αμερικανούς κληρωτούς άρχισαν να ενοχλούν το μεγάλο κοινό του περιοδικού. Ο Burrows σκοτώθηκε μαζί με 3 άλλους φωτογράφους, σε ελικόπτερο που καταρρίφθηκε καθώς περνούσε τα σύνορα της Καμπότζης το 1971.

«Βιετνάμ – Πόλεμος Ειρήνη»
Η ενότητα παρουσιάζει φωτογραφίες από τους Γιαπωνέζους Ishikawa Bunyo και Nakamura Goro, οι οποίες συμπληρώνουν τις φωτογραφίες της ενότητας «Ίχνη εγκλημάτων πολέμου και των συνεπειών του».

«Αμερικανικά όπλα που χρησιμοποιήθηκαν στον πόλεμο του Βιετνάμ»
Εδώ εκτίθενται οι καταστροφικές βόμβες ακτίνας 100 έως 500 μ., BLU-82, CBU 55 8 και άλλες βόμβες που δοκιμάστηκαν για πρώτη φορά. Στο Βιετνάμ οι Αμερικανοί χρησιμοποίησαν 44 εκατομμύρια τόνους βομβών και φυσιγγίων (20 φορές περισσότερους από τον πόλεμο της Κορέας και 7 φορές περισσότερους από το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο) και 7 τόνους λίτρων τοξικών χημικών. Εβδομήντα εκατομμύρια λίτρα της τοξικής ουσίας ψεκάστηκαν στο 10% της έκτασης του Βιετνάμ, μεταξύ 1962 - 1971, η οποία προκάλεσε πρωτόγνωρες συγγενείς ανωμαλίες σε χιλιάδες παιδιά.

«Συστήματα φυλάκισης»
Κατασκεύασαν ένα ομοίωμα φυλακής με καλντερίμι, φυλάκια κτλ., μαζί με ομοιώματα σιδηροδέσμιων φυλακισμένων Βιετκόνγκ (κομμουνιστικοί αντάρτες) όπως ήταν στις φυλακές της νήσου Con Son. Εκτίθενται φωτογραφίες βασανιστηρίων, καθώς και η γκιλοτίνα που χρησιμοποιούσαν οι Γάλλοι στους «ταραχοποιούς» Viet Minh.

«Διεθνής συμπαράσταση»
Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται φωτογραφίες συλλαλητηρίων εναντίον του πολέμου σε διάφορες χώρες, posters συμπαράστασης με φωτογραφίες ακροτήτων κτλ.

«Πόλεμος και Ειρήνη: Συλλογή ζωγραφικής παιδιών»
Μια μεγάλη αίθουσα στο κεντρικό κτήριο με ζωγραφιές παιδιών που έγιναν κατά την διάρκεια του πολέμου ή αργότερα μετά την επίσκεψή τους στο Μουσείο.

«Ο πόλεμος ήταν και εξακολουθεί να είναι η πιο ακατανίκητη – και γραφική – είδηση. Μαζί με το ανεκτίμητο υποκατάστατο του πολέμου, τα διεθνή αθλήματα», έγραψε η Susan Sontag το 2003. Είναι γεγονός ότι οι κινητοποιήσεις και οι διαμαρτυρίες στις Η.Π.Α. και σ’ άλλες χώρες οφείλονται σε εικόνες, φωτογραφικές κυρίως και τηλεοπτικές. Στους μετέπειτα πολέμους του κόλπου, της Βοσνίας, του Ιράκ κλπ., επικράτησαν οι τηλεοπτικές εικόνες, «το συνέδριο CNN» -άλλωστε, «Ο πόλεμος πλέον είναι είδος τηλεοπτικής ψυχαγωγίας», όπως έγραψε ο Kurt Vonnegut το 2005.

Μια από τις φωτογραφίες από τον πόλεμο του Βιετνάμ που ταρακούνησαν κόσμο ήταν ο βουδιστής ιερέας που κατέβηκε από το βόρειο Βιετνάμ, έκατσε στο κεντρικό δρόμο της Σαϊγκόν και αυτοπυρπολήθηκε εμπρός στους φωτογράφους και τα τηλεοπτικά συνεργεία, για να διαμαρτυρηθεί για το κυνηγητό των βουδιστών ιερών από τους Βιετναμέζους του Χο Τσι Μινχ.

Το Φεβρουάριο του 1968, ο Eddie Adams φωτογράφισε τον αρχηγό της εθνικής αστυνομίας στρατηγό Νγκουλέν Νγκοκ Λοάν να πυροβολεί έναν ύποπτο Βιετκόνγκ σε δρόμο της Σαϊγκόν. Ο στρατηγός σημάδεψε εξ επαφής το κεφάλι του Βιετκόνγκ. Η φωτογραφία ήταν αυθεντική αλλά σκηνοθετημένη, υπό την έννοια ότι ο στρατηγός έφερε στον δρόμο τον αιχμάλωτο με δεμένα χέρια για να τον πυροβολήσει μπροστά στους μαζεμένους δημοσιογράφους.

Το Μάρτιο του 1968 έγινε η σφαγή στο My Lai. Οι Αμερικανοί πίστευαν ότι στο χωριό αυτό, οι Βιετκόνγκ έβρισκαν φαγητό και καταφύγιο και θέλησαν να τους «δώσουν ένα μάθημα». Πεζικό, πυροβολικό, ελικόπτερα επιτίθενται με τελικό αποτέλεσμα τον θάνατο συνολικά 500 άμαχων χωρικών μαζί με γυναίκες και παιδιά.

Μάζεψαν 150 σ’ ένα μεγάλο χαντάκι, και τους εκτέλεσαν με οπλοπολυβόλα. Τουλάχιστον 4 κορίτσια βιάστηκαν από ομάδα στρατιωτών. Δεν υπήρξε καμία αντίσταση. Ένας Αμερικανός στρατιώτης αυτοπυροβολήθηκε στο πόδι για να μην πάρει μέρος στη σφαγή. Οι φωτογραφίες του Ron Haberle δημοσιεύτηκαν πρώτα στην εφημερίδα Guardian.

Οι στρατιώτες σιγά-σιγά λύσανε την σιωπή τους. Η κατακραυγή, στις Η.Π.Α. ήταν τεράστια, τα συλλαλητήρια πρώτα στα πανεπιστήμια και αργότερα στις πόλεις πύκνωσαν. Οι βετεράνοι που παλιότερα είχαν υποδοχές ήρωα, μετά από το My Lai αποκαλούνταν «baby killers». Ο υπολοχαγός Calle καταδικάστηκε ισόβια και έμεινε 3 χρόνια φυλακή ενώ ήταν βέβαιο ότι οι διαταγές προέρχονταν από ψηλά. Η κατακραυγή πήρε πια παγκόσμιο χαρακτήρα.

Η φωτογραφία του Χουιν Κονγκ των καμένων από ναπάλμ γυμνών παιδιών που τρέχουν στο δρόμο προς το μέρος μας, ουρλιάζοντας, έμεινε συμβολική της φρίκης του πολέμου. Ήταν από το βομβαρδισμό ενός χωριού το 1972. Η εικόνα του γυμνού κοριτσιού που ούρλιαζε με ανοιχτά χέρια έγινε ο εφιάλτης των Αμερικανών. Αργότερα, υποβλήθηκε σε πολλές πλαστικές εγχειρήσεις στις Η.Π.Α. Η φωτογραφία αυτή «πιθανόν έκανε πιο πολλά για να αυξήσει την δημόσια απέχθεια εναντίον του πολέμου από εκατοντάδες ώρες τηλεοπτικών βαρβαροτήτων», κατά τη S.Sontag.

Τελικά οι φωτογραφίες από τον πόλεμο που ξεσήκωσαν τους φοιτητές και αργότερα τους πολίτες σε μαζικές διαδηλώσεις άλλαξαν την πορεία του πολέμου; Πιθανόν. Αλλά δεν είναι βέβαιο.

Το μουσείο είναι κυρίως μουσείο φωτογραφιών της φρίκης του πολέμου. Μερικές είναι πολύ πιο σκληρές από αυτές που αναφέραμε και πιθανόν να κρίθηκαν ακατάλληλες για δημοσίευση στις εφημερίδες τουλάχιστον των Η.Π.Α., όπως μια φωτογραφία από την επίθεση του αμερικανικού πεζικού στο Tay Ninh το 1966: ένας στρατιώτης ελαφρά χαμογελώντας κρατάει ένα κομμάτι ύφασμα από όπου κρέμονται ένα κεφάλι και ένα άκρο χέρι ενός βορείου-βιετναμέζου. Εικόνες που προκαλούν απέχθεια, ενώ άλλες, συγκίνηση: ένας Αμερικανός στρατιώτης ακουμπάει και κρύβει το κεφάλι του πάνω σε κορμό ενός κατεστραμμένου δάσους. Πιθανόν κλαίει.

Οι φωτογραφίες φαίνεται ότι είναι τραβηγμένες από επαγγελματίες. Όταν δεν έχουν ληφθεί βιαστικά, όπως σε στιγμές παύσης του πυρός, έχουν προσεγμένο καδράρισμα, φωτισμό, σύνθεση κτλ. Η ολική καταστροφή μ’ ένα όμορφο τοπίο στο βάθος.

Το μουσείο αυτό, με τέτοια εκθέματα, είναι νομίζω ιδανικό και πιστεύω ότι οποιαδήποτε βελτίωση, εκσυγχρονισμός και μετατροπή του σε σύγχρονο μουσείο, δηλαδή σε πολιτιστική υπεραγορά, θα είναι σφάλμα. Όλα έγιναν αυθόρμητα, με πάθος, με μίσος, με τον ενθουσιασμό του νικητή που τράβηξε πολλά. Με συμβολισμούς. Στα γρήγορα. 30 Απριλίου του 1975 έπεσε η Σαϊγκόν, 4 Σεπτεμβρίου έγιναν τα εγκαίνια του μουσείου. Στα κτήρια που έφτιαξαν οι Αμερικανοί και χρησιμοποίησαν για τις υπηρεσίες πληροφοριών, με κορνίζες απλές, λεζάντες μεροληπτικές, στήσιμο, φωτισμό, χωρίς μουσειακές προδιαγραφές, χωρίς (δόξα το Θεό) επιμελητή. Όλα απλά, άμεσα αυθόρμητα, χωρίς καθωσπρεπισμούς και πολιτικώς ορθές τροποποιήσεις.

Έτσι, ο καθένας έρχεται αντιμέτωπος με την φρίκη και ανάλογα με τις εμπειρίες του αντιδρά. Η εμπειρία της επίσκεψης μένει ανόθευτη. Δε σπαταλιέται σε καφενεία, εστιατόρια, δε γελοιοποιείται σε ανόητα αναμνηστικά και δώρα όπως στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γερμανίας. Ας τιμηθεί ένας τόσο καταστροφικός, τόσο άδικος πόλεμος όπως πρέπει. Τα αμερικάνικα κεφάλαια και οι αμερικανικοί τουρίστες θα έρθουν έτσι και αλλιώς.

Το κείμενο αυτό είναι μια σύντομη εκδοχή του άρθρου που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο τεύχος 155 (Μάρτιος 2007) των Νέων της Τέχνης.