Artnews

Από το Αρχείο: Συναισθησία και Τέχνη

2018-04-12 14:48:00

Από την Άννα Χατζηγιαννάκη

Μπλε της κανέλας, κόκκινο της τρομπέτας, δυόσμος του γυαλιού. Δεν είναι σουρεαλιστικό ποίημα, αλλά μερικοί από τους τρόπους που αντιλαμβάνεται τον κόσμο ένα άτομο που πάσχει από Συναισθησία. Το συναισθητικό άτομο μπορεί, για παράδειγμα, να έχει οπτική αντίληψη μιας οσμής (μπλε για την κανέλα), οπτική ενός ήχου (κόκκινο για την τρομπέτα) και να διεγείρει την αφή του μια γεύση (να νοιώθει ότι πιάνει γυαλί όταν μασάει δυόσμο).

Τι είναι Συναισθησία
Η Συναισθησία είναι μια νευρολογική πάθηση, ένα «μπέρδεμα» των αισθήσεων μεταξύ τους, όπου η διέγερση της μιας αίσθησης, αφυπνίζει την εμπειρία σε μια άλλη. Εκτός από τα εξωτερικά ερεθίσματα, στην αντίληψη των Συναισθητικών για τον κόσμο που τους περιβάλλει, παίζουν ρόλο τα συναισθήματά τους, όπως απέδειξε η Dr. Jamie Ward του University College London (UCL). Η απόχρωση και το χρώμα με το οποίο συνδέουν ένα πρόσωπο ή το όνομα ενός προσώπου, σχετίζεται με τα αισθήματα που έχουν γι’ αυτό.

Από τα πολλά είδη Συναισθησίας, το συχνότερο είναι ο αυτόματος συνδυασμός αριθμών με συγκεκριμένα χρώματα. Μερικές φορές, η Συναισθησία μπορεί να είναι σύμπτωμα του Αυτισμού, άλλοτε να οφείλεται σε χρήση παραισθησιογόνων ή το άτομο να γεννήθηκε με αυτή τη νευρολογική ιδιαιτερότητα. Είναι κληρονομική και σπάνια ασθένεια, και την εμφανίζουν 1 στους 2.000 ανθρώπους. Απ’ αυτούς, πολλοί δε γνωρίζουν καν ότι αντιλαμβάνονται τον κόσμο με διαφορετικό τρόπο από τους άλλους. Πάντως, φαίνεται ότι λίγο sυναισθητικοί είμαστε όλοι μας, και περισσότερο οι καλλιτέχνες και οι λογοτέχνες. Νευρολογικές διαδικασίες παρόμοιες με της συναισθησίας, συμβαίνουν στον καθένα, σύμφωνα με τις έρευνες της ομάδας του Δρ. V. S. Ramachandran στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Ντιέγκο.

Οι νευρολογικές αυτές διαδικασίες είναι που μας κάνουν να είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε τις μεταφορές και να είμαστε δημιουργικοί. Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι η Συναισθησία είναι οκτώ φορές συχνότερη στους καλλιτέχνες και στους συγγραφείς.

Αισθητική και Συναισθησία
«Κλειδί» για τη φιλοσοφική κατανόηση της Συναισθησίας θεωρώ την παράφραση της ρήσης του προσωκρατικού φιλόσοφου Ξενοφάνη, η οποία έχει περάσει στον καθημερινό μας λόγο ως παράδειγμα της υποκειμενικής κατανόησης του αισθητά αντιληπτού κόσμου: «Νους ορά, νους ακούει». Με την ίδια ρήση μπορεί να απαντήσει ο θεατής ή/και ακροατής κάθε έργου τέχνης, στην ερώτηση «τι κατάλαβε» από το έργο. Η νοητική επεξεργασία που υφίστανται οι πληροφορίες που οι νευρικές απολήξεις στέλνουν από τον έξω κόσμο στον εγκέφαλο, οδηγούν σε υποκειμενική βίωση του έργου τέχνης, αλλά και του κόσμου που τον περιβάλλει. Ενδεικτικά, από τα αρχεία της Ελληνικής Ιατρικής στο Διαδίκτυο, απανθίζω ότι «ο εγκέφαλός μας, ως νοούσα δομή, δεν αποτυπώνει παθητικά, άρα αντικειμενικά, την πραγματικότητα, η οποία εισέρχεται σε αυτόν από τις πύλες των αισθήσεων ως παρατήρηση».

Όλη αυτή η διαδικασία δεν είναι παρά ένας εξαιρετικά βιολογικός μηχανισμός, όπου τα αισθητήρια όργανα μετατρέπουν σε ηλεκτρικές ώσεις τις πληροφορίες που λαμβάνουν, και ο εγκέφαλος αναλαμβάνει να μετατρέψει τις ηλεκτρικές ώσεις σε ήχο, εικόνα, αφή, γεύση, οσμή. Όταν συμβαίνει «βραχυκύκλωμα», τότε έχουμε το φαινόμενο της Συναισθησίας. Οι πληροφορίες, όμως, που λαμβάνει με ή χωρίς βραχυκύκλωμα ο εγκέφαλος, δεν εξαρτώνται μόνο από τις ώσεις, αλλά και από το περιεχόμενο της «αποθήκης» του, δηλαδή τις πληροφορίες, τις γνώσεις κτλ του ατόμου, που επηρεάζουν την αντίληψή του για το τι σημαίνουν τα ερεθίσματα που λαμβάνει.

Επιστήμη και Συναισθησία
Το ζήτημα της σχέσης της αντίληψης ήχου και χρώματος απασχόλησε τους αρχαίους Έλληνες φιλόσοφους, οι οποίοι αναζήτησαν τη «χροιά» -την απόχρωση κατά κάποιον τρόπο- κάθε ήχου, τις πιθανές κοινές ιδιότητες ακουστικών και οπτικών συχνοτήτων. Αντίστοιχες θεωρίες διατύπωσαν ο Νεύτωνας και ο Γκαίτε.

Η πρώτη ιατρική περιγραφή φαινομένου Συναισθησίας βρίσκεται σε μια γερμανική διατριβή του 1812. Ακολούθησαν μερικές δημοσιεύσεις από τους Gustav Fechner και Francis Galton, ενώ από το 1930 μέχρι το 1980 η μελέτη του φαινομένου είχε περιπέσει σε επιστημονική ανυποληψία, λόγω της επικράτησης του Μπιχεβιορισμού στην Ψυχολογία, όπου η μελέτη του υποκειμενικού δεν είχε θέση. Η Γνωσιακή Επανάσταση της δεκαετίας του 1980, έφερε στο επίκεντρο του επιστημονικού ενδιαφέροντος τις έρευνες στο φαινόμενο της Συναισθησίας, κάτι που συνεχίζεται μέχρι τώρα.

Τέχνη και Συναισθησία
Η Συναισθησία στις Τέχνες, ανεξάρτητα από το τι πρεσβεύει η Νευρολογία, είναι η ταυτόχρονη αντίληψη πολλαπλών αισθητηριακών ερεθισμάτων σε έναν τύπο εμπειρίας. Η σχέση της Συναισθησίας και της Τέχνης είναι σύνθετη και πολύμορφη: Ως Συναισθητική μπορεί να οριστεί τόσο η Τέχνη των Συναισθητικών δημιουργών, όσο και η Τέχνη που επιχειρεί να υποβάλει Συναισθητική εμπειρία στο θεατή. Μ’ αυτήν την έννοια, εκτός από τους Συναισθητικούς καλλιτέχνες, όπως ο ζωγράφος Wassily Kandinsky και ο συνθέτης Olivier Messiaen, ξεχωριστή κατηγορία αποτελούν οι λεγόμενοι «ψευδοσυναισθητικοί», όπως η Georgia O' Keeffe, η οποία υπέβαλε συναισθητική αντίληψη σε έργα με τίτλους όπως Music-Pink and Blue. Εκτός από εξατομικευμένες περιπτώσεις καλλιτεχνών, οι έρευνες στο φαινόμενο της Συναισθησίας έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση καινούργιων κινημάτων στην Τέχνη, όπως η μη παραστατική τέχνη, η οπτική μουσική κ.ά.

Ο ιστορικός Τέχνης και Τεχνολογίας Frank Popper, στο βιβλίο του «From Technological to Virtual Art», στο κεφάλαιο για τη Συναισθησία, αναφέρει: «Η Συναισθησία -η οποία συνδυάζεται μερικές φορές με την ιδέα του «ολικού έργου τέχνης» (total work of art) και φυσικά με το κύριο θέμα αυτού του κεφαλαίου, την πολυαισθητηριακή πραγματικότητα- εξερευνήθηκε στη διάρκεια του 19ου και 20ού αιώνα, από συνθέτες όπως ο Richard Wagner, ο Aleksandr Scriabin και ο Olivier Messiaen, καθώς και από ανήσυχα πνεύματα, όπως ο Père Castel τον 18ο αιώνα ή ο Frédéric Kastner το 19ο αιώνα. Μετά τις εξερευνήσεις τους, ακολούθησαν πολλοί οργανοπαίχτες colour organ (σ.σ. μηχανικό μουσικό όργανο που αναπαριστούσε κάθε νότα με χρώμα, δημιουργώντας ταυτόχρονα οπτικό σόου) κι αρκετοί καλλιτέχνες στην αρχή του 20ού αιώνα, όπως ο Mondrian και ο Kandinsky. Η Συναισθησία ήταν επίσης ένα σημαντικό θέμα καλλιτεχνικής έρευνας από τη δεκαετία του 1950, όταν οι τεχνολογικοί νεωτερισμοί στην ηλεκτρονική και την ψηφιακή εικόνα και ήχο πρόσφεραν καινούργιες δυνατότητες για πειραματισμούς με τη Συναισθησία». (...)

Η Συναισθησία απασχόλησε, ως φαινόμενο διάδρασης των αισθήσεων, συναισθητικούς δημιουργούς απ’ όλο το φάσμα των Γραμμάτων και των τεχνών: τον Wassily Kandinsky, τον David Hockney, τον Aleksandr Scriabin, τον Olivier Messiaen, τον Charles Baudelaire, τον Arthur Rimbaud, τον Vladimir Nabokov, τον Peter Brook, τον Duke Elington, τον Franz Liszt... 

Η Συναισθησία του David Hockney, έγκειται στο ότι αντιλαμβάνεται τη μουσική ως χρώματα, σχήματα και δομες, αλλά χρησιμοποιεί αυτήν την αντίληψή του μόνο για τη σειρά έργων με σκηνές όπερας, όχι για τα άλλα θέματα. Ο Messiaen είχε ανακαλύψει μια ειδική μέθοδο σύνθεσης για να αποδώσει την αμφίδρομη ηχο-χρωματική Συναισθησία του (the modes of limited transposition). Ο Scriabin εξέφρασε τη δική του εμπειρία στη συμφωνία «Προμηθέας: Το ποίημα της φωτιάς», έργο για ορχήστρα, πιάνο, εκκλησιαστικό όργανο και χορωδία που έγραψε το 1910. Ο Wassily Kandinsky, ο γνωστότερος συναισθητικός καλλιτέχνης, χρησιμοποίησε και μουσικούς όρους για να περιγράψει ζωγραφικά έργα του, δίνοντας τους τίτλους όπως: «Συνθέσεις» και «Αυτοσχεδιασμοί» και το 1912 συνέθεσε την όπερα «Ο κίτρινος ήχος», που χαρακτηριζόταν από τη συνύπαρξη χρωμάτων, μουσικής και χορού.

Η Dr. Jamie Ward, Βρετανή νευροεπιστήμονας στο UCL, υποστηρίζει ότι ο γεννημένος στη Ρωσία Γάλλος ζωγράφος, γνώριζε πολλά για το φαινόμενο της Συναισθησίας και το είχε μελετήσει. Στη διάρκεια συμποσίου στο Φεστιβάλ Επιστημών του Βρετανικού Συλλόγου για την Εξέλιξη της Επιστήμης, υποστήριξε πως «Αυτό που ήθελε ο Kandinsky να καταφέρει για τα έργα του, ήταν να μπορούν να ερεθίζουν και την ακοή εκτός από την όραση, (...) ήθελε να κάνει τη ζωγραφική του πιο αφηρημένη, όπως είναι η μουσική. Ήλπιζε, επίσης, να μπορεί το κοινό να ακούει τα έργα του». Η Δρ. Ward αναφέρει ότι πιθανώς ο ίδιος ο Kandinsky να ήταν Συναισθητικός, αλλά δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι γι’ αυτό.

Η θεωρία της είναι πως, αν και μόλις ένα ή δύο άτομα στα 100 είναι Συναισθητικοί, όλοι μας συνδέουμε ασυνείδητα την όραση με την ακοή και έχουμε την τάση να συμφωνούμε μεταξύ μας σχετικά με το ποιες εικόνες ταιριάζουν με ποιους ήχους, αν και ελάχιστοι γνωρίζουμε αυτή τη σχέση των αισθήσεών μας. Η Δρ. Ward υποθέτει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θα μπορούσαν να συνδέσουν μια ζωγραφιά που έφτιαξε κάποιος Συναισθητικός, με το συγκεκριμένο μουσικό κομμάτι πάνω στο οποίο βασίστηκε η εικόνα. Για να δοκιμάσει τη θεωρία της έκανε μια σειρά πειραμάτων, όπου ζητούσε από Συναισθητικούς να ζωγραφίσουν κάτι και να περιγράψουν αυτά που έβλεπαν ακούγοντας μουσική.

Εκτός από την ομάδα των Συναισθητικών, μια άλλη ομάδα ατόμων χωρίς Συναισθησία κλήθηκε να κάνει το ίδιο και ένας επαγγελματίας δημιουργούσε γραφικά των εικόνων που σχετίζονταν με τη μουσική. Όταν ζητήθηκε από περισσότερα από 200 άτομα να διαλέξουν ανάμεσα σε 100 γραφικά αυτά που ταίριαζαν περισσότερο με τη μουσική, όλοι επέλεξαν τις εικόνες που είχαν φτιάξει οι Συναισθητικοί. «Φαίνεται ότι ακόμα και όταν κάποιος δεν έχει Συναισθησία, μπορεί να κατανοήσει τις εικόνες των Συναισθητικών», κατέληξε η Δρ. Ward η οποία είναι πεπεισμένη ότι «ενώ οι πληροφορίες από το περιβάλλον μας μπαίνουν στο κεφάλι μας μέσω διαφορετικών αισθητήριων οργάνων, μόλις μπουν συνδέονται στενά μεταξύ τους με διόλο τυχαίους τρόπους». Το φαινόμενο της Συναισθησίας εμφανίζεται από τη γέννηση, είναι κληρονομικό, αλλά δεν γνωρίζουμε πολλά σχετικά με τις αιτίες που το προκαλούν. Η Δρ. Ward υποστηρίζει ότι η μελέτη του φαινομένου θα βοηθήσει τους επιστήμονες να καταλάβουν πως συνδέονται οι αισθήσεις και οι σκέψεις μας στον εγκέφαλό μας.

Αξίζει να σταθούμε στην πιο περίεργη ίσως αντίδραση Συναισθητικού που δημοσίευσε στη διάρκεια των δοκιμών με τις ομάδες: ένας από τους Συναισθητικούς, βλέποντας έναν πίνακα του Kandinsky, είπε πως ένιωσε «έναν δυνατό προκλητικό ήχο, έναν υπόκωφο ήχο που σταδιακά δυνάμωνε καταλήγοντας σε ένα ηχηρό γέλιο». Στο επόμενο στάδιο της έρευνάς της, η Δρ. Ward σκοπεύει να χρησιμοποιήσει ειδικά εγκεφαλογραφήματα για να διαπιστώσει τι συμβαίνει στον εγκέφαλο των συναισθητικών όταν βλέπουν έναν πίνακα του Kandinsky!

Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο τεύχος 196 (Απρίλιος 2011) των Νέων της Τέχνης.