Artnews

Leonardo da Vinci: Ένας άνθρωπος για όλες τις εποχές

2018-04-13 10:30:00

Leonardo da Vinci, Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (περ. 1472-1475)

Από την Αναστασία Μανιουδάκη

Στην παγκόσμια ιστορία λίγες είναι οι προσωπικότητες που εξάπτουν τη φαντασία του κοινού. Ο Leonardo da Vinci (15 Απριλίου 1452 - 2 Μαΐου 1519), η πεμπτουσία του πολυτάλαντου αναγεννησιακού ανθρώπου, είναι σίγουρα ένας από αυτούς.

Σταθερή αξία στο χώρο της τέχνης, το μέχρι πρόσφατα χαμένο έργο του, Salvator Mundi (περ. 1500) πουλήθηκε πριν μερικούς μήνες για το αστρονομικό ποσό των 450,3 εκατομμυρίων δολαρίων, θέτοντας εκ νέου τα όρια στην αγορά thw τέχνης. Αλλά και εκτός χώρου, ο da Vinci έχει γίνει μέρος της pop κουλτούρας: τα έργα του κυριαρχούν σε βιβλία μεγάλης κυκλοφορίας όπως ο «Κώδικας Da Vinci», ενώ, ανάμεσα σε άλλα, εμφανίζεται και ως χαρακτήρας που συνδράμει τον πρωταγωνιστή στο δημοφιλές βιντεοπαιχνίδι Assassins’s Creed 2. 

Κάτι που πιθανότατα θα ενθουσίαζε τον Leonardo, καθώς τα ενδιαφέροντά του, όπως είναι γνωστό, ήταν πολλά και διαφορετικά μεταξύ τους. Αγαπούσε τις καλές τέχνες, αλλά καταπιάστηκε και με την ανατομία, τη βιολογία και τη μηχανική μεταξύ άλλων. Υπήρξε πρωτοπόρος στην επιστημονική έρευνα και άφησε μεγάλο αριθμό αδημοσίευτων σχεδίων που τώρα αναγνωρίζονται ως ακριβή και λεπτομερή. Η αγάπη του για τις θετικές επιστήμες είναι εμφανής με ποικίλους τρόπους και στα ζωγραφικά έργα του: για παράδειγμα, τα φτερά του Γαβριήλ στον Ευαγγελισμό είναι ουσιαστικά τα φτερά ενός πουλιού σε πτήση, ενώ στο γρασίδι ανάμεσα στον άγγελο και τη Μαρία μπορούμε να αναγνωρίσουμε μυριάδες φυτά.

Τα ολοκληρωμένα έργα του που μας σώζονται με βεβαιότητα είναι ελάχιστα. Δύο λόγοι είναι υπεύθυνοι για αυτό -και οι δύο έχουν ως κοινό παρονομαστή το ανήσυχο πνεύμα του Leonardo. Από τη μία, του έλειπε η απαραίτητη συγκέντρωση για να καταφέρει να ολοκληρώσει κάτι, καθώς έψαχνε συνεχώς για το καινούριο. Από την άλλη, πειραματιζόταν πολύ με τις τεχνικές της ζωγραφικής, με όχι πάντα τα αναμενόμενα αποτελέσματα, έτσι ώστε κάποια από τα έργα του να έχουν καταστραφεί ή να έχουν υποστεί μεγάλη φθορά.

Για το τελευταίο, το πιο λαμπρό παράδειγμα είναι η τοιχογραφία του περίφημου Μυστικού Δείπνου στο μοναστήρι της Santa Maria delle Grazie στο Μιλάνο. Καταλύοντας μια παράδοση αιώνων, ο Leonardo αποφάσισε να μην προετοιμάσει τον τοίχο κατάλληλα και ζωγράφισε πάνω σε στεγνό κονίαμα αντί σε υγρό. Το αποτέλεσμα ήταν η φυσική υγρασία του τοίχου να προκαλεί φθορά στο έργο ήδη από το 16ο αιώνα.

Από άποψη τεχνοτροπίας ήταν από τους πρώτους εκφραστές της Ώριμης Αναγέννησης. Ήταν από αυτούς που βοήθησαν την ιταλική τέχνη να κάνει το άλμα από τα αυστηρά έργα της Πρώιμης Αναγέννησης στις πιο γεμάτες και ελεύθερες συνθέσεις της κλασικής φάσης. Από τις πιο χαρακτηριστικές συμβολές του ήταν η ομογενοποίηση των συνθέσεων, η τοποθέτηση αγίων προσώπων σε εξωτερικό περιβάλλον, η εγκατάλειψη του φωτοστέφανου και η επίδειξη της αγιότητας μέσω μιας ιδεατής ομορφιάς.


Leonardo da Vinci, Salvator Mundi (περ. 1500) © Louvre Abu Dhabi

Το πιο ιδιαίτερο, όμως, κομμάτι της τεχνικής του παραμένει το sfumato. Με αυτό στόχο είχε το να εξαφανιστούν τα έντονα περιγράμματα που είχαν οι μορφές μέχρι εκείνη την εποχή, και τα περιθώρια να χάνονται σαν καπνός (εξ ου και το όνομα της τεχνικής). Κατά αυτό τον τρόπο, οι μορφές εμφανίζονταν πιο τρισδιάστατες και πιο ενοποιημένες με το περιβάλλον.

Ο Leonardo δημιουργούσε με αυτή την τεχνική την αίσθηση ότι οι μορφές ξεπροβάλλουν μέσα από το σκοτάδι. Ίσως η πιο πετυχημένη εφαρμογή της τεχνικής του είναι στο μυστηριώδες χαμόγελο της Μόνα Λίζα. Ο ζωγράφος «σβήνει» τις άκρες του στόματος της νεαρής γυναίκας, καθιστώντας έτσι την έκφρασή της επιτηδευμένα ακαθόριστη.

Η φήμη του Leonardo σήμερα βασίζεται κυρίως στο εικαστικό του έργο. Γι' αυτό και προκαλεί έκπληξη το ότι ο ίδιος δε θεωρούσε την ενασχόληση του με τη ζωγραφική το αποκορύφωμα των δυνατοτήτων του. Απτές αποδείξεις έχουμε στο γράμμα που έστειλε στο Δούκα του Μιλάνο Ludovico Sforza, στο οποίο ουσιαστικά καταγράφει όλες του τις δεξιότητες, προσπαθώντας να προσληφθεί ως μέλος της αυλής του δούκα.

Το μεγαλύτερο μέρος του γράμματος είναι μια λίστα με δεξιότητες που δεν έχουν καμία σχέση με την ζωγραφική ή τις καλές τέχνες. Το μεγαλύτερο βάρος πέφτει στην ικανότητά του να εφευρίσκει και να κατασκευάζει όπλα, προσπαθώντας έτσι να δελεάσει τον ηγεμόνα Sforza. Στο τέλος της επιστολής, συμπληρωματικά αναφέρει ότι μπορεί να κάνει γλυπτική αλλά και να ζωγραφίζει.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι αντίδραση θα είχε ο ίδιος μαθαίνοντας πως η υστεροφημία του τελικά οφείλεται στη ζωγραφική του. Σίγουρα, όμως, θα χαμογελούσε μαθαίνοντας ότι μέσω των έργων του (βλ. Salvator Mundi), συνεχίζει να πρωτοπορεί και να βρίσκεται στο επίκεντρο του κόσμου της τέχνης