www.artnews.gr

Σάββατο, 27. Μάιος 2017

ΕΙΣΤΕ ΕΔΩ: ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΝΘΕΣΕΙΣ Εισαγωγή στην Bio Art: ο επανασχεδιασμός του ανθρωπίνου σώματος

Εισαγωγή στην Bio Art: ο επανασχεδιασμός του ανθρωπίνου σώματος

Της Αννας Χατζηγιαννάκη

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΗΣ «BIOART»

«Μια φορά κι έναν καιρό, ήταν ο Hommo Sapiens, που όταν έγινε 200.000 χρόνων, βάλθηκε να ξαναγράψει τη Γένεση με τη γνώση της επιστήμης του. Ήθελε να κερδίσει τον χαμένο Παράδεισο. Αλλά και πάλι, μπερδευόταν να ξεχωρίσει το καλό από το κακό. Κατάφερε όμως να περάσει στο εξελικτικό στάδιο του Transhuman, μέχρι να βρει τρόπο να φτάσει στον στόχο του: Να γίνει Posthuman, δηλαδή ισόθεος- ή τουλάχιστον μερικοί να γίνουν κάποτε πιο ισόθεοι από τους άλλους.

Tον όρο «Transhuman» -συντομογραφία του «Transitory Human» (μεταβατικός άνθρωπος)- καθιέρωσε ο γνωστός ως FM-2030 μελλοντολόγος φιλόσοφος Fereydun M. Esfandiary (1930-2000).1Στα χαρακτηριστικά του «Transhuman» περιέλαβε τη χρήση προσθετικής και πλαστικής χειρουργικής, την εντατική χρήση της τηλεπικοινωνίας, την κοσμοπολίτικη αντίληψη και τον πολυταξιδεμένο τρόπο ζωής, τον ανδρογυνισμό, τη διαμεσολαβημένη αναπαραγωγή (όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση), την απουσία θρησκευτικών πεποιθήσεων και την απόρριψη των παραδοσιακών οικογενειακών αξιών. «Είμαι ένας άνθρωπος του 21ου αιώνα, που ρίχτηκε τυχαία στον 20ο. Έχω βαθιά νοσταλγία για το μέλλον», είχε δηλώσει. Το σώμα του διατηρείται όπως είχε ζητήσει σε κρυογονικές συνθήκες, σε περίπτωση που η επιστήμη του μέλλοντος μπορέσει να τον επαναφέρει.Για υπερβολικό ιδεαλισμό είχε κατηγορηθεί ο Βρετανός γενετιστής και βιολόγος John Burdon Sanderson Haldane (1892-1964) ο οποίος είχε προβλέψει από το 1923 ήδη, στο δοκίμιό του Daedalus: Science and the Future2, μεγάλες ωφέλειες από τις εφαρμογές των προόδων της Γενετικής και της Βιολογίας. Σήμερα, ο άνθρωπος των αρχών του 21ου αιώνα, χωρίς να έχει πραγματοποιήσει ανάλογα ηθικά και πολιτικά άλματα, διανύει χάρη στην προηγμένη τεχνολογία και βιοτεχνολογία, το πρώτο στάδιο του Τranshuman, που θεωρείται μεταβατικό προς το υποθετικό μελλοντικό είδος του Posthuman, που θα προκύψει από τη ριζική αναβάθμιση του ανθρώπου3.Η σύνδεση Γενετικής, Βιοτεχνολογίας, Τέχνης και Πολιτικής, περιγράφεται με τον καλύτερο τρόπο από τον Melentie Pandilovski, επιμελητή εκθέσεων τεχνολογικής και βιοτεχνολογικής τέχνης, στον πρόλογό του για την περίφημη έκθεση «Art in the Biotech Era» (Φεβρουάριος 2004, Μελβούρνη, Αυστραλία)4: «Η ταχύτητα με την οποία αναπτύχθηκαν εδώ και μερικές δεκαετίες οι επιστήμες της ζωής, της βιοτεχνολογίας, της γενετικής, της γενετικής μηχανικής κλπ, ώθησε τους καλλιτέχνες, τους θεωρητικούς του πολιτισμού και τους κριτικούς, τους ιστορικούς και τους θεωρητικούς των επιστημών, αλλά και τους ακτιβιστές, καθώς και μια σειρά από επαγγελματίες, να ανταποκριθούν στην εν λόγω ανάπτυξη. Αυτή η τεράστια ανάγκη για πολιτιστική και καλλιτεχνική ανταπόκριση προς την ανάπτυξη αναδυόμενων τομέων, όπως η βιοτεχνολογία και η γενετική, δείχνουν ότι αυτά τα γνωστικά πεδία συνδέονται με εξαιρετικά ισχυρές κοινωνικές, ηθικές, φιλοσοφικές και πολιτιστικές συνέπειες. Επιπλέον, καταδεικνύεται η ανάγκη να αποτελέσουν μέρος του πολιτιστικού ζητήματος»5.

Η «Bioart» δεν εμφανίστηκε ξαφνικά από το πουθενά στη σύγχρονη τέχνη, μόνο εξαιτίας της Βιοτεχνολογικής Επανάστασης. Πέρα από τις μυθολογικές ρίζες και την ερμηνεία τους μέσα από την Ανθρωπολογία των Πολιτισμών6, η σχέση τέχνης-τεχνολογίας-επιστήμης στη διάρκεια του 20ού αιώνα έχει συγκεκριμένη εξέλιξη.Η διαδρομή προς τη «Bioart» περνάει τόσο μέσα από τη Μοντέρνα Τέχνη και τη Βιομηχανική Επανάσταση όσο και μέσα από την Επιστημονική Φαντασία στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, βρίσκοντας τη Μεθοδολογική της έκφραση στην ανάπτυξη των Διεπιστημονικών Προσεγγίσεων της Τέχνης και του Πολιτισμού γενικότερα.

Σε αντίθεση με την τέχνη στα χρόνια του 1960 και του 1970 που απέρριπτε την τεχνολογία, και με την τέχνη στα 1980 και 1990 που πραγματευόταν τα όρια και τη διάδραση μεταξύ της μηχανής και του ανθρώπινου σώματος, η «BioArt» πειραματίζεται με τη ζώσα ύλη, μέσα και έξω από το ανθρώπινο σώμα. Στη θεματική της, κεντρική θέση κατέχουν έννοιες όπως η συμβίωση διαφορετικών οντοτήτων μέσα στον ίδιο ξενιστή, ο επανασχεδιασμός του σώματος, η κριτική στις επιστημονικές και θρησκευτικές εκδοχές για την αρχή της ζωής, ο μικρόκοσμος του κυττάρου και του γονιδιώματος, τα υβρίδια, η κριτική της εκμετάλλευσης της επιστημονικής έρευνας για κερδοσκοπία και το πολιτικό φαινόμενο της άγνοιας για τη βιοτεχνολογία, ένα γνωστικό πεδίο οικείο μόνο στους ειδικούς επιστήμονες, και με μοναδική γέφυρα προς την Κοινή Γνώμη τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης.Μέσα από το φίλτρο της Επιστημονικής Φαντασίας ο φόβος για το ανοίκειο ενισχύθηκε από ένα είδος σχεδόν θρησκευτικής αντίληψης λατρείας-φόβου για την τεχνολογία: Ο φόβος για την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης (θα μας υποδουλώσουν ανθρωποειδή ρομπότ) συμπληρώθηκε από τον φόβο για τη βιοτεχνολογία (θα δημιουργήσει τέρατα).Η Επιστημονική Πραγματικότητα συναγωνίζεται την Επιστημονική Φαντασία, η οποία πλέον βασίζεται στην Επιστήμη για να αναπτυχθεί. Έτσι, ανοίγεται καινούργιο συναρπαστικό πεδίο για τους σύγχρονους καλλιτέχνες: Η δημιουργία νέων μύθων, που στηρίζονται σ’ αυτήν την πέρα από κάθε φαντασία επιστημονική πραγματικότητα.Το πολιτικό – ηθικό ερώτημα που τίθεται είναι: Μπορεί η τέχνη να αρθρώσει λόγο εναλλακτικό στην κερδοσκοπική χρησιμοποίηση της επιστημονικής έρευνας;Σήμερα, η τέχνη με νέα μέσα εμπλουτισμένη με τις δυνατότητες του μέσου επικοινωνίας καθορίζει και καθορίζεται τόσο από τα επιστημονικά επιτεύγματα όσο και από τις υπόγειες αναταράξεις του καιρού της, θέτοντας και πάλι ζητήματα, όπως ο ρόλος της απέναντι στην κοινωνία και τις εξουσίες, η συμμετοχή της στις διαδικασίες από την πληροφορία στη γνώση, η θέση της για την αισθητική ως ηθική, ο «εξανθρωπισμός» της έξυπνης μηχανής, η επέκταση και ο επανασχεδιασμός του ανθρώπινου σώματος. Το πιο συγκλονιστικό ίσως από τα ζητήματα που τίθενται σ’ αυτό το πλαίσιο είναι η ανακάλυψη πως ο ιδανικός ξενιστής πληροφορίας είναι ο μικρόκοσμος του γονιδιώματος.Οι αναζητήσεις και οι πειραματισμοί στην τέχνη σήμερα τείνουν όλο και περισσότερο στον επαναπροσδιορισμό των κάθε είδους δομών και συνάψεων καθώς δεν έχει πια νόημα να στοχεύει κανείς στην αναζήτηση του «καινούργιου» που υπήρξε η εμμονή του Μοντερνισμού. Φαίνεται να έχει ωριμάσει η ιδέα ότι η πορεία της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας δεν είναι ούτε γραμμική ούτε ιεραρχική και η παλιότερη εφαρμογή δεν εξαφανίζεται επειδή εμφανίστηκε κάποια άλλη»7.

ΟΡΙΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΗ «BIOART»

Ο όρος «BioArt» διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1977 από τον καλλιτέχνη Eduardo Kac και επικράτησε έναντι άλλων προτάσεων, όπως “Biotech Art” (Βιοτεχνολογική τέχνη), Trangenic Art” (Διαγονιδιακή τέχνη), “Genetic Art” (Γενετική τέχνη), “Life Science Art”(Τέχνη των Επιστημών της Ζωής».Μερικοί από τους πρόσφατους ορισμούς που δόθηκαν σ΄αυτό το εν εξελίξει ακόμη είδος από θεωρητικούς, συγκεντρώνονται σε άρθρο του Adam Clément8 (μετφρ συγγρ):Για τη Joanna Zylinska, η Bio Art είναι τέχνη που «χρησιμοποιεί ως μέσον βιο-υλικό, όπως ιστό, αίμα, ή γονίδια». (2009)Για τον Eugene Thacker, είναι η τέχνη που «συχνά χρησιμοποιείται για έργα που έχουν τη βιολογία ως καλλιτεχνικό μέσο» (2005).Για την Anne Munster είναι «μια περιοχή αισθητικής πρακτικής που περιλαμβάνει ποικίλες προσεγγίσεις, από την επιλεκτική αναπαραγωγή ίριδας μέχρι την παραγωγή διαγονιδιακών οργανισμών μέσα σε ένα έργο τέχνης» (2005).O Jens Hauser το θεωρεί πρόωρο να δώσει ορισμό. Ίσως αυτή είναι η σοφότερη επιλογή, επειδή κάποια στιγμή, η «BioArt» θα έχει την περιέργεια να βγει από το εργαστήριο του Βιολόγου για να δοκιμάσει κι άλλες μεθόδους της αρχαίας και σύγχρονης τεχνολογίας, που θα συντελέσουν στην εξέλιξη του Homo Sapiens, δια του επανασχεδιασμού.Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι η «BioArt» είναι ένας εν εξελίξει ακόμη διεπιστημονικός ανασχεδιασμός της ζωής στην πράξη και στο χώρο της γκρίζας ζώνης μεταξύ της Τέχνης, των Επιστημών της Ζωής, και της Φιλοσοφίας.

Ιστορικά, είναι η τέχνη που συμπορεύεται με την εποχή της Βιοτεχνολογικής Επανάστασης και είναι αποτέλεσμα της εξέλιξης των διεπιστημονικών προσεγγίσεων του Πολιτισμού. Με δυο λόγια, είναι η Φουτουριστική Τέχνη της Μεταβιολογικής Εποχής9. Επιχειρεί να επανασχεδιάσει τη ζώσα ύλη για να της δώσει τη δυνατότητα να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις του μέλλοντος και δείχνει να γίνεται απαραίτητη στους καλλιτέχνες που δουλεύουν στην κατεύθυνση Transhuman/Posthuman10.

Ο τρόπος που αυτή τη στιγμή (2014) προσεγγίζω τη «Bioart» είναι ως ένα υπό εξέλιξη, υβριδικό, διεπιστημονικό στην πράξη, ολιστικό επανασχεδιασμό της ζωής –και όχι μόνο της ζώσας ύλης-, στο χώρο της γκρίζας ζώνης μεταξύ Τεχνών, Επιστημών της Ζωής, και Φιλοσοφίας.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. ALEX MAR, Man of the Future –The evolution, lifeand impermanent death of the Transhumanist FM-20-30, Ιούνιος 2013 http://www.believermag.com/issues/201306/?read=article_mar

 2. J. B. S. HALDANE,  Daedalus, or Science and the Future, A paper read to the Heretics, Cambridge, on February 4th, 1923 http://vserver1.cscs.lsa.umich.edu/~crshalizi/Daedalus.html

3. Posthuman, http://en.wikipedia.org/wiki/Posthuman

4. Art In The Biotech Era, by Melentie Pandilovski, Roy Ascott, Critical Art Ensemble, Michalis Pichler, George Gessert, FOAM (Maja Kuzmanovic & Nik Gaffney), Experimental Art Foundation Inc. (2008), ISBN-10: 0949836524

5. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΑΚΗ ΑΝΝΑ, «Ξαναγράφοντας τη Γένεση» σελ. 13-14, « In Vivo in Vitro: Η τέχνη στην εποχή της βιοτεχνολογικής επανάστασης» συλλογική έκδοση, Futura, 2008, ISBN 978-960-6654-11-4

6. Βλέπε την Προσθετική στον Ίκαρο, και τον Υβριδισμό στις μυθολογικές οντότητες, μεταξύ ανθρώπου και ζώου, ή ανθρώπου και μηχανής, όπως Κένταυροι, Σάτυροι, Σειρήνες, Γοργόνες, Σφίγγες, Μέδουσα, Μινώταυρος, Τάλως, Golem, κλπ. 

7. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΑΚΗ ΑΝΝΑ, «Ξαναγράφοντας τη Γένεση» σελ. 15-16, « In Vivo in Vitro: Η τέχνη στην εποχή της βιοτεχνολογικής επανάστασης» συλλογική έκδοση, Futura, 2008, ISBN 978-960-6654-11-4

8. (Clément Adam’s article “Bioart, Ethics and Artwork”, 2012)http://mastersofmedia.hum.uva.nl/2012/04/18/bioart-ethics-and-artworks/

9. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΑΚΗ ΑΝΝΑ, «Bio Art: Ο Σχεδιασμός της Εξέλιξης της Ζωής», Ανακοίνωση, Διεθνής Ημερίδα Medical Humanities -The Athens Dialogues στις 26/2/2014, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, του Ιδρύματος Ωνάση.

10. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΑΚΗ ΑΝΝΑ, BioArt: Τέχνη υβριδική, στη γκρίζα ζώνη Tεχνών και Eπιστημών της Zωής (ART UP!, Οι τέχνες των Πολυμέσων σε Βουλγαρία, Ελλάδα και Τουρκία, Goethe Institut, Athens, Greece)http://www.goethe.de/ins/tr/lp/prj/art/med/str/el11565421.htm