www.artnews.gr

Κυριακή, 19. Φεβρουάριος 2017

ΕΙΣΤΕ ΕΔΩ: ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΝΘΕΣΕΙΣ Εισαγωγή στην ΒΙΟ ΑRΤ 2. Πρώιμη και ώριμη BIO ART

Εισαγωγή στην ΒΙΟ ΑRΤ 2. Πρώιμη και ώριμη BIO ART

Από την Άννα Χατζηγιαννάκη

Εισαγωγή στην BIO ART

Η BioArt, ξεκινάει στις  αρχές της δεκαετίας του 1980 ως καλλιτεχνικό πείραμα που εμπνέεται από τη θεωρία του Δαρβίνου για την Εξέλιξη των ειδών, από τις Επιστήμες της Ζωής και από το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της μεταβατικής προς τον 21ο αιώνα εποχής. Το πλαίσιο αυτό, σ’ έναν κόσμο που το καπιταλιστικό μοντέλο δεν είχε πλέον αντίπαλο δέος, συνοψίζεται σε μια σειρά από διαφαινόμενες ρεαλιστικές προοπτικές, όπως: α) Η υπαρκτή οικολογική απειλή από ανθρωπογενείς παράγοντες. β) Ο εποικισμός του Διαστήματος. γ) Η δυνατότητα της μεταβιολογικής εξέλιξης του Homo Sapiens σε Transhuman,(2) και δ) Τα νέα ζητήματα βιο-εξουσίας, όπως ο έλεγχος  της επιστημονικής έρευνας για κερδοσκοπία και πολιτικά παιχνίδια.

Αν και είναι σχετικά πρόωρο να προσεγγίσουμε ιστορικά μια καινούργια, υπό εξέλιξη ακόμη δημιουργική διαδικασία όπως η BioArt, μπορούμε ήδη να διακρίνουμε δυο τάσεις από τη δεκαετία του 1980 μέχρι σήμερα (2014): -Την Πρώιμη BioArt, η οποία διατηρεί τα χαρακτηριστικά της Media Art, καθώς πειραματίζεται με τα νέα μέσα που της παρέχει η Ιατρική και οι Επιστήμες της Ζωής, υιοθετώντας Σημειωτική προσέγγιση στη διαχείριση των θεμάτων της. Σταθμός για την Πρώιμη BioArt είναι οι πειραματισμοί του George Gessert με φυτά, του Joe Davis με συνθετικό DNA και της ομάδας Critical Art Ensemble (CAE) με καλλιτεχνικό ακτιβισμό, που περιλαμβάνει και ενότητα από δράσεις με χρήση βιοτεχνολογίας.

-Την Ώριμη BioArt, που εστιάζει στις έννοιες του υβριδίου, των «ημιζωντανών γλυπτών» με χρήση καλλιεργημένου ιστού και στον επανασχεδιασμό της ζώσας ύλης, με εφαρμογές στο σχεδιασμό του Transhuman/Posthuman. Χαρακτηριστική είναι η δουλειά του Eduardo Kac (διαγονιδιακά υβρίδια), της ομάδας Symbiotica με επικεφαλής τον Oron Catts (ημιζωντανά γλυπτά και καλλιεργημένος ιστός), του performer Stelarc για τον επανασχεδιασμό του σώματος και της μελλοντολόγου Natasha Vita More (Transhumanism).

 Πρώιμη BIOART

Επιλεκτικές διασταυρώσεις, σημειωτικές παρεμβάσεις σε DNA και πολιτική δράση.

George Gessert: Iris (1988) Ο Αμερικανός ζωγράφος και χαράκτης George Gessert, ήταν ο πρώτος καλλιτέχνης που άρχισε να πειραματίζεται από το 1985 στο πεδίο που συναντιέται η τέχνη με τη γενετική. Παρουσίασε το 1988 την πρώτη σειρά πειραματικών έργων με τίτλο «Iris», ποικιλίες από άγρια άνθη ίριδας που δεν υπάρχουν αυτοφυή στη Φύση, αλλά δημιουργήθηκαν από τον ίδιο, με επιλεκτικές διασταυρώσεις: ο καλλιτέχνης, επεμβαίνει στην κατά Δαρβίνο Φυσική Επιλογή, με κριτήριο την ανθρώπινη –χρονικά και τοπικά προσδιορισμένη- αισθητική αντίληψη περί «Ωραίου», αφού πετάει τα υβρίδια που δεν του «αρέσουν» και κρατάει μόνο αυτά που θεωρεί «όμορφα».(3)

Joe Davis: Microvenus (1986-2000)

Ο επίσης Αμερικανός καλλιτέχνης Joe Davis ήταν ο πρώτος που εργάστηκε με συνθετικά μόρια του DNA, δημιουργώντας τη «Microvenus», που ξεκίνησε το 1986 και ολοκληρώθηκε το 2000. Το σκεπτικό  βασίζεται στη δυνατότητα ενός κώδικα επικοινωνίας, με τυχόν εξωγήινους πολιτισμούς. Οπτικά, το έργο βασίζεται στη γεωμετρική φόρμα Υ που εικονίζει αφαιρετικά τα εξωτερικά γυναικεία γεννητικά όργανα και είναι ταυτόχρονα ένας αρχαίος γερμανικός ρούνος, σύμβολο της μητέρας γης. Με τη συνεργασία των μοριακών γενετιστών Dana Boyd από το Harvard Medical School και του εργαστηρίου του Hatch Echol από το Πανεπιστήμιο του Berkeley, η φόρμα ενσωματώθηκε ως πληροφορία στο DNA του βακτηρίου e-coli, μετά από δυο διαδοχικές μετατροπές της: η αναλογική δισδιάστατη φόρμα, μετασχηματίστηκε στο ψηφιακό της ανάλογο και η ψηφιακή εκδοχή, μετατράπηκε σε χημικό κώδικα από 28 νουκλεοτίδια του DNA, ώστε να μπορέσει να ενσωματωθεί στο DNA του e-coli. Η εικόνα-πληροφορία, θα μπορούσε έτσι να αυτο- πολλαπλασιάζεται σε άπειρα αντίγραφα, στο διηνεκές, ταξιδεύοντας στο διάστημα (όπου δε στάλθηκε τελικά). Παρουσιάστηκε επίσημα για πρώτη φορά το 2000, στο Ars Electronica Festival.(4)Critical Art Ensemble: βιοτεχνολογικά έργα (1997-2007)Εκεί που συναντιέται η τέχνη, η επιστήμη και η τεχνολογία με τον πολιτικό ακτιβισμό, αποκαθιστώντας απευθείας διάλογο με την κοινωνία, τοποθετείται το έργο των Critical Art Ensembe (CAE)(5), μια ομάδα από πέντε καλλιτέχνες, που συγκροτήθηκε το 1987. Το σύνολο του έργου τους, με χρήση ψηφιακής τεχνολογίας, internet, βιοτεχνολογίας και συμμετοχικής performance, εντάσσεται στην κατηγορία των Tactical Media(6).  Η ομάδα δραστηριοποιήθηκε στη διερεύνηση της σχέσης της τέχνης με την κριτική θεωρία, την τεχνολογία και τον ακτιβισμό, χρησιμοποιώντας μικτή τεχνική έρευνας, στο εργαστήριο και τον υπολογιστή (Wet, Dry and Mixed Research)(7). Κέρδισαν διεθνείς διακρίσεις, παρουσίασαν τη δουλειά τους στα μεγαλύτερα μουσεία των ΗΠΑ και της Ευρώπης, και στους δρόμους, κι έγραψαν 7 βιβλία, που μεταφράστηκαν σε 18 γλώσσες. Από το 2006, έπαψαν να ασχολούνται με ζητήματα βιοτεχνολογίας και στράφηκαν στην κριτική της αμυντικής πολιτικής των ΗΠΑ.Διευκρινιστικά, οι CAE δεν καταγγέλλουν τη βιοτεχνολογία και τις παρεμβάσεις της συλλήβδην, αλλά ειδικά, την εσκεμμένα αδιαφανή επιχειρηματική και πολιτική πρακτική, στο όνομα του χρηματικού κέρδους και του πολιτικού ελέγχου. 

Στην κατηγορία της βιοτεχνολογίας (Biotech projects) εντάσσουν τις εξής  δράσεις που παρουσίασαν στο διάστημα 1997-2007(8): -Flesh Machine (1997-98). Θέμα, η «flesh economy».-The Society for Reproductive Anachronisms (1999-2000). Θέμα, οι ιατρικές επεμβάσεις στη διαδικασία της αναπαραγωγής.  - Intelligent Sperm On-line (1999). Θέμα η ευγονική, ως «meat market». -Cult of the New Eve (1999-2000). (CAE, Paul Vanouse, Faith Wilding). Θέμα, η οικειοποίηση της χριστιανικής ρητορικής από τη βιομηχανία της βιοτεχνολογίας, προς λαϊκή κατανάλωση. -Gen Terra (2001-03). (CAE, Beatriz da Costa (1974-2012)). Θέμα, οι διαγονιδιακές παρεμβάσεις και οι κίνδυνοι για το περιβάλλον και την υγεία του ανθρώπου.-Molecular Invasion (2002-04). (CAE, Beatriz da Costa, Claire Pentecost). Πειράματα στον δημόσιο χώρο, τα οποία διαμόρφωναν ένα μοντέλο «Βιολογίας της αμφισβήτησης»(9). -Free Range Grain (2003-04), (CAE, Beatriz da Costa, Shyh-Shiun Shyu). Δημόσια συμμετοχική performance, με θέμα τον έλεγχο των γενετικά μεταλλαγμένων τροφών, με χρήση απλών τεχνικών της μοριακής βιολογίας. -Marching Plague (2005-07). Διερεύνηση με χρήση video, εγκαταστάσεων (installations), και performance, της διεθνούς αποτυχίας των προγραμμάτων που προωθούσαν τη χρήση βιολογικών όπλων μαζικής καταστροφής.

Ώριμη BIO ART

Διαγονιδιακά υβρίδια, Ημιζωντανά Γλυπτά και Επανασχεδιασμός της Ζώσας Ύλης. 

Eduardo Kac: GFP Bunny (2000)

Το έτος 2000 μ.Χ., σηματοδότησε εκτός από την έναρξη του 21ου αιώνα, τη χρονιά που αποκωδικοποιήθηκε μεγάλο μέρος του ανθρώπινου DNA. Συμπτωματικά, υπήρξε και έτος-ορόσημο για τη Bio Art: O καλλιτέχνης Eduardo Kac κατάφερε να στρέψει το ενδιαφέρον του ευρύτερου κοινού μέσω των ΜΜΕ στο καινούργιο είδος τέχνης, όταν παρουσίασε την Alba, το φωσφορίζον κουνέλι. Για τη δημιουργία της Alba, είχε απευθυνθεί στο γενετιστή Louis-Marie Houdebine του Εθνικού Ινστιτούτου Αγρονομικών Ερευνών της Γαλλίας, ζητώντας του να τροποποιήσει γενετικά ένα κουνέλι Albinus, με χρήση πράσινης φθορίζουσας πρωτεϊνης από μέδουσα, ώστε το ζώο να φωσφορίζει στο μπλε φως. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, τέτοια κουνέλια υπήρχαν ήδη στο εργαστήριο, στα πλαίσια πειραμάτων, και δεν επρόκειτο για παραγγελία του καλλιτέχνη. Πάντως η Alba, ή αλλιώς το «GFP bunny»  τράβηξε την προσοχή των Μedia τόσο με την αφύσικη εμφάνισή της στη φωτογραφία που δημοσιεύτηκε, όσο και με τη δημόσια αντιπαράθεση του καλλιτέχνη και του γενετιστή, κι έγινε πρωτοσέλιδο ένα χρόνο αργότερα, στο Revue D’Esthétique (N. 39, 2001, Paris). Η αντιπαράθεση καλλιτέχνη και γενετιστή ξεκίνησε, όταν ο Eduardo Kac θέλησε να πάρει την Alba στο σπίτι του ως κατοικίδιο, και τελείωσε με τον αιφνίδιο θάνατο του πειραματόζωου σε ηλικία 4 ετών.(10) Η Alba, έγινε εικόνα-σύμβολο της BioArt στα Media έκτοτε, αλλά το χαρακτηριστικό έργο υβριδικής οντότητας φυτού και θηλαστικού του Eduardo Kac είναι η Edunia (2003-2008)(11), μια νέα μορφή ζωής, που δημιουργήθηκε στο εργαστήριο με εισαγωγή του DNA του καλλιτέχνη, στο χρωμόσωμα του άνθους πετούνια.  

SYMBIOTICA: The Semi-Living Worry Dolls (2000)

Το 2000, την ίδια χρονιά που στην Ευρώπη δημιουργήθηκε η Alba, στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αυστραλίας, η ομάδα Symbiotica των καλλιτεχνών Oron Catts και  Ionat Zur, παρουσίασαν τις «Ημιζωντανές Κούκλες για τη Λύπη». Πειραματιζόμενοι με καλλιέργεια ιστού, που διατηρείται ζωντανός μέσα σε ειδική θερμοκοιτίδα με θρεπτικές ουσίες, δημιούργησαν τις «The Semi-Living Worry Dolls»(12), μικρά ανθρωπόμορφα γλυπτά από ζωντανό ιστό, εμπνευσμένα από έθιμα των Μάγιας που επιβίωσαν σε παραδόσεις της Γουατεμάλα.

 

STELARC: «Το σώμα είναι παρωχημένο»

Μιλώντας σήμερα για επανασχεδιασμό του σώματος, το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα που μπορεί να αναφέρει κανείς, είναι ο κυπριακής καταγωγής performer Stelarc(13), ο οποίος  χαρακτηρίζει το ανθρώπινο σώμα παρωχημένο (obsolete), επειδή δεν αποτελεί πλέον «μια επαρκή βιολογική μορφή» για τα δεδομένα της σύγχρονης τεχνολογίας, καθώς δεν μπορεί να αντιμετωπίσει την ποσότητα, την πολυπλοκότητα και την ποιότητα των πληροφοριών που έχει συσσωρεύσει, αλλά ούτε την ακρίβεια, την ταχύτητα και τη δύναμη της τεχνολογίας που πρέπει να χρησιμοποιηθούν στο νέο του περιβάλλον, έξω από τον πλανήτη Γη. Ο Stelarc έχει προχωρήσει σε προτάσεις, τις οποίες υλοποιεί στο δικό του σώμα, για την αναβάθμιση, την επέκταση και τη δικτύωση του ανθρώπινου σώματος, με ποικίλα μέσα: μηχανικά, ρομποτικά, προσθετική, ηλεκτρονικά μέσα, χειρουργικές μεθόδους, το διαδίκτυο και καλλιέργεια ιστού.Επιχειρεί το μορφολογικό επανασχεδιασμό του σώματος, με στόχο τον επανασχεδιασμό των δυνατοτήτων του: Ελεγχόμενα μυικά προσθετικά ρομποτικά μέλη, σωματική τηλε-σύνδεση στο διαδίκτυο με ηλεκτρονικούς αισθητήρες, και χρήση ενδοσκοπικών μεθόδων για τον έλεγχο και τη χρήση του εσωτερικού του σώματος, ως κενού χώρου.

Χρήση BioArt έκανε ο Stelarc στο «Extra Ear - Ear on Arm» που ξεκίνησε πειραματικά το 1997 με καλλιέργεια δικού του ιστού και ολοκληρώνεται σταδιακά. Yποβλήθηκε σε σειρά χειρουργικών επεμβάσεων, μέχρι να ενσωματωθεί στον πήχη του χεριού του ένα ημιζωντανό γλυπτό από δικό του καλλιεργημένο ιστό, στο σχήμα ενός αυτιού σε κλίμακα  1/3. Το έργο θα ολοκληρωθεί με την εγκατάσταση μιας κεραίας για το Internet, εντός του «Ear on Arm», ώστε ο καθένας που θα συνδέεται μέσω internet με τον Stelarc, να ακούει ό,τι κι εκείνος στο χώρο που βρίσκεται. Οι μετατροπές που προτείνει και υλοποιεί μέσα από τις performances και τις παρεμβάσεις στο σώμα του ο Stelarc, δείχνουν προς την κατεύθυνση του Transhuman, αν και ο ίδιος παρ’ όλο που δεν θεωρεί τον εαυτό του Transhumanist, δεν τον ενοχλεί να τον κατατάσσουν σ΄αυτή την κατηγορία.

Μια από τις εξέχουσες μορφές του κινήματος του Transhumanism(14) είναι η Μελλοντολόγος (Futurist) Natasha Vita-More(15) η οποία ασχολείται με την έρευνα της βελτίωσης και της ριζικής παράτασης της ζωής του ανθρώπινου σώματος. Σχεδίασε τον «Primo Posthuman», ένα θεωρητικό πρωτότυπο αυτό μελλοντικού ανθρώπου, που μοιάζει περισσότερο με άνθρωπο, παρά με Cyborg (Cybernetic Organism).

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

(1) MASSECHUSETTS INSTITUTE OF TECHNOLOGY http://web.mit.edu/(2) SEBASTIAN ANTHONY, What is Transhumanism, or, what does it mean to be humanhttp://www.extremetech.com/extreme/152240-what-is-transhumanism-or-what-does-it-mean-to-be-human(3) GEORGE GESSERT, Green Light, Toward an Art of Evolution, ed. Leonardo Book series, 2010 http://mitpress.mit.edu/books/green-light (4) UNESCO DIGITAL ARTS PORTAL, Joe Davis, Microvenus, 2000 http://digitalarts.lmc.gatech.edu/unesco/biotech/artists/bio_a_jdavis.html

(5) CAE, Official site http://www.critical-art.net/

(6) CRITICAL ART ENSEMBLE, TACTICAL MEDIA PRACTITIONERS, An interview by Jon McKenzie and Rebecca Schneider, 2008 Source: TDR (1988), Vol. 44, No. 4 (Winter, 2000), pp. 136-150 MIT Press  http://atc.berkeley.edu/201/readings/CAE2000Interview.pdf

(7) Wet, Dry and Mixed Research: http://www.feinberg.northwestern.edu/research/docs/research-admin/FSMSpaceTypeDefinitionsWetDryMixed.pdf(8) CAE, Biotech Projects http://www.critical-art.net/Biotech.html

(9) Contestational Biology http://www.critical-art.net/books/molecular/intro.pdf

(10) WIRED, Kristen Philipkoski, RIP: Alba, the Glowing Bunny, 08/12/02 http://archive.wired.com/medtech/health/news/2002/08/54399

(11) Natural History of the Enigma http://www.ekac.org/nat.hist.enig.html

(12) LEONARDO, Oron Catts and Ionat Zurr, Growing Semi-living Sculptures: The Tissue Culture & Art Project, 06/03/01 http://www.leonardo.info/isast/articles/catts.zurr.pdf

(13) STELARC: http://v2.nl/archive/people/stelarc     

(14) Το ζήτημα της BioArt σε σχέση με τον Transhumanism θα αναπτυχθεί ξεχωριστά στο κεφ. 5.

(15) NATASHA VITA-MORE: http://www.natasha.cc/