www.artnews.gr

Πέμπτη, 30. Μάρτιος 2017

ΕΙΣΤΕ ΕΔΩ: ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟΨΕΙΣ/ΣΧΟΛΙΑ Η ιστορία δύο σπάνιων έργων του Κωνσταντίνου Μαλέα

Η ιστορία δύο σπάνιων έργων του Κωνσταντίνου Μαλέα

E-mail Εκτύπωση PDF
AΘΗΝΑ ΜΑΛΕΑ ΠΟΡΤΡΕΤΟ
H ΑΘΗΝΑ ΜΑΛΕΑ ΟΔΗΓΟΣ ΓΥΡΩ ΣΤΟ 1920
TΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΞΕΝΗΤΙΑΣ - ΤΕΛΙΚΟ ΕΡΓΟ
TΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΞΕΝΗΤΙΑΣ - ΠΡΟΣΧΕΔΙΟ

Δημοσιεύουμε το κείμενο του υπεύθυνου του πολιτιστικού χώρου ΣΤΟart και του Αρχείου Νεοελληνικής Τέχνης της Εθνικής Ασφαλιστικής, Δημήτρη Παπαγεωργόπουλο

Το 2008, ειδοποιήθηκα από μια συνάδελφό μου, ότι μια γνωστή της ,πουλούσε ένα έργο του Μαλέα και με ρώτησε αν με ενδιέφερε. Πράγματι πήρα το τηλέφωνο και  λίγες ώρες μετά, βρέθηκα στο φιλόξενο σπίτι της κυρίας Δανάης Κοζάνογλου. Η κυρία Κοζάνογλου, απλήρωτη από την δουλειά της επί μήνες, αναγκαζόταν να αποχωριστεί ένα οικογενειακό κειμήλιο. Μου εμφάνισε ένα πολύ ωραίο ακαδημαϊκό πορτρέτο νέας με υπογραφή Κ.Μαλέας. Η αλήθεια είναι ότι παρ’ όλη την αναμφισβήτητη ποιότητα της δουλειάς του, με ξένισε, γιατί πρώτη φορά έβλεπα ακαδημαϊκή δουλειά του ζωγράφου. Μου ανέφερε ότι το έργο είχε αγοραστεί μαζί με ένα άλλο, νεκρή φύση με λουλούδια που είχαν πουλήσει αρκετά χρόνια πριν στις δημοπρασίες του Μιχαλαριά. Και τα δύο έργα, αγοράστηκαν από τον παππού της, κο Ευφημανίδη, σαν περιεχόμενο της εξοχικής κατοικίας της οικογένειας Μαλέα στην Χάλκη της Κωνσταντινούπολης. Το έργο είχε συντηρηθεί πριν μερικά χρόνια, από τον φίλο μου καθηγητή της συντήρησης στα ΤΕΙ, Τάσο Κουτσουρή, έτσι ήταν εύκολο να διασταυρώσω την γνησιότητά του.  

Με την απόκτησή του, με κατέλαβε αμέσως το μικρόβιο της έρευνας. Έπρεπε να αποδείξω ποια εικονίζεται. Θεώρησα λοιπόν ότι για να βρίσκεται στο σπίτι του, επρόκειτο για ένα άμεσα συγγενικό του πρόσωπο, ίσως η αδελφή του Αθηνά, ή κάποια ξαδέλφη του, κόρη της Θείας του Ασπασίας στην οποία ήταν αφιερωμένο το έτερο έργο που είχε πουληθεί. Απέκλεισα το ενδεχόμενο να είναι  η γυναίκα του Φρόσω. Το τελάρο είχε στο πίσω μέρος σφραγίδα από κάποιο κατάστημα στο Παρίσι, που σημαίνει ότι είχε δημιουργηθεί στα πρώτα χρόνια της μαθητείας του εκεί. Άλλωστε λόγω ύφους και τεχνοτροπίας, σίγουρα ήταν ένα πρώιμο έργο. Τα χρόνια εκείνα δεν είχε γνωρίσει ακόμα της σύζυγό του Φρόσω, βρισκόταν όμως στο Παρίσι μαζί με την αδελφή του Αθηνά που είχε μετοικίσει εκεί παντρεμένη με έναν Γάλλο αξιωματικό .  Ήρθα άμεσα σε επαφή με τους απογόνους του και συγκεκριμένα με τον εγγονό του Ανδρέα Μαλέα που τότε βρισκόταν στην ζωή. Αυτός μου είπε, ότι σίγουρα επρόκειτο για κάποια συγγενή του γιατί είχε χαρακτηριστικά της οικογενείας, αλλά δεν γνώριζε ποια, μιας και δεν διέθετε παλιές φωτογραφίες. Στην συνέχεια ήρθα σε επαφή με την αδελφή του Φρόσω Μαλέα, εγγονή και αυτή του ζωγράφου μαζί με τον Ανδρέα, από το μοναχοπαίδι του Μαλέα, Φωτεινό. Και αυτή μου είπε τα ίδια. Με κατεύθυνε όμως και μου έδωσε το τηλέφωνο της Θείας της, Μαρίας Πιερράκου στο Παρίσι, συζύγου του γνωστού ζωγράφου Άλκη  Πιερράκου, η οποία ήταν ανιψιά του Μαλέα, κόρη της πρώτης του ξαδέλφης που αγαπούσε πολύ. Η πολύ καλή κυρία Μαρία, Κωνσταντινοπολίτισσα   και αυτή, μου είπε ότι είχε γνωρίσει την Αθηνά όταν ήταν μικρή, αλλά δεν την θυμόταν. Μου επιβεβαίωσε την ύπαρξη του σπιτιού στην Χάλκη καθώς και την ύπαρξη της θείας Ασπασίας, η οποία όμως δεν είχε παιδιά. Άρα δεν ήταν ξαδέλφη του στο πορτρέτο, αλλά μάλλον η Αθηνά. Μου είπε ότι ο γιός της Αθηνάς, ζούσε σε ηλικία 95 ετών στην Grenoble, αλλά είχε χάσει το φως του και μάλλον δεν θα μπορούσε να βοηθήσει. Η βοήθεια ήρθε ξαφνικά. Μου τηλεφώνησε η Φρόσω Μαλέα και μου είπε ότι είχε βρει μια φωτογραφία της Αθηνάς να οδηγεί αυτοκίνητο την δεκαετία του 1920!

Πήρα άμεσα την φωτογραφία και απομόνωσα το πρόσωπο. Έπειτα πήρα το ζωγραφικό πορτρέτο και με ένα πρόγραμμα γήρανσης στον υπολογιστή, το μεγάλωσα κατά 20 χρόνια, Ήταν εμφανές ότι πράγματι επρόκειτο για την Αθηνά Μαλέα που είχε ζωγραφίσει ο ζωγράφος γύρω στα 1901 στο Παρίσι. Την Αθηνά την είχε ζωγραφίσει και 10 χρόνια αργότερα, σε ένα έργο που εμφανίζεται στην διδακτορική διατριβή του Αντώνη Κωτίδη με τίτλο η κεντώσσα.  

Είχα αποκτήσει πλέον μια καρμική σχέση με τον ζωγράφο. Έτσι το καλοκαίρι του 2014, βρισκόμενος στο κατάστημα ενός παλαιοπώλη Ρομά στο Μοναστηράκι, εμφανίστηκε ένας άλλος συνάδελφός του να του πουλήσει τέσσερα έργα. Μεταξύ αυτών και ένα μεγάλο κάρβουνο, σε κακή κατάσταση, χωρίς υπογραφή, που έλειπε ένα κομμάτι του στο κάτω μέρος. Του είπε ότι αυτός που το είχε, του είχε πει ότι ήταν του Μαλέα. Εμένα με είχε πιάσει ταχυκαρδία γιατί γνώρισα αμέσως το έργο. Ήταν το προσχέδιο ενός δημοσιευμένου έργου του καλλιτέχνη στην μονογραφία που είχε γράψει γι’ αυτόν ο Ιστορικός Αντώνης Κωτίδης. Επρόκειτο για το μόνο σωζόμενο έργο από την ρομαντική περίοδο του ζωγράφου γύρω στο 1904 , με τίτλο ‘’ Τραγούδια της ξενιτιάς ‘’.  Δημήτρη τι λες? Μου είπε ο καταστηματάρχης. ‘’Σιγά μην είναι αυτό έργο του Μαλέα ‘’ του είπα. ‘’Δεν έχει καμιά σχέση με την δουλειά του καλλιτέχνη, αλλά ακόμα και αν ήταν ποιος θα πιστέψει ότι είναι δικό του χωρίς υπογραφή?’’ . ‘’Καλά, άφησέ τα και έλα το μεσημέρι να σου απαντήσω’’ του είπε. Η κίνηση αυτή με έσωσε γιατί απέκλεισε το ενδεχόμενο να βγει το έργο πρωί πρωί στο παζάρι που γυρνούν όλοι οι γνώστες. Γύρισα σπίτι κατά τις 9, αλλά το έργο με τσουρούφλιζε και δεν μπορούσα να το ξεχάσω. Κατά τις 2 το μεσημέρι, αποφάσισα να ξανακατέβω να δω τι είχε γίνει. Πήγα κατευθείαν στον ιδιοκτήτη που είχε πόστο στην πλατεία Αβησσυνίας.  Βλέπω λοιπόν το έργο που του το είχε επιστρέψει ο άλλος μην καταφέρνοντας να βρει άκρη, να λιάζεται στην πλατεία και να το περιεργάζονται διάφοροι άσχετοι. Τον ρώτησα πόσο το δίνει και μου είπε ένα ποσό απλησίαστο για μένα. Του έκανα προσφορά για τα μισά και μου είπε ότι θα το σκεφτεί και θα μου απαντήσει μέσα στην βδομάδα. Όλη την εβδομάδα δεν με πήρε τηλέφωνο, αλλά ήμουν σίγουρος ότι το έργο καρμικά θα βρεθεί στα χέρια μου. Την επόμενη Κυριακή, τον περίμενα στην πλατεία στις 6.30 το πρωί, την ώρα που ξεφόρτωνε. Βλέπω πάνω στο αυτοκίνητο το έργο, ‘’Τι θα γίνει, θα μου το δώσεις στην τιμή που σου είπα?’’ ‘’Άντε, παρ’ το’’ μου λέει.

Έτσι το έργο βρέθηκε στα χέρια μου. Το έργο που όπως ανέφερα στις δύο εκδόσεις του είναι το μοναδικό που σώζεται από την ρομαντική περίοδο του ζωγράφου, απεικονίζει τον ίδιο τον Μαλέα, άρρωστο στο Παρίσι, σε ένα κρεβάτι. Έχει δραματοποιήσει την κατάστασή του λόγω της ξενιτιάς  και σκέπτεται τα πράγματα που του λείπουν. Στο χέρι του κρατάει ένα βιβλίο που γράφει ‘’Τραγούδια της ξενιτιάς’’ από όπου προέρχεται και ο τίτλος του. Στο προσκέφαλό του σαν οπτασία, βρίσκεται μία Αγγελική μορφή, ίσως η Παναγία. Η διαφορά του προσχεδίου από το τελικό έργο, πέραν ότι το προσχέδιο είναι μεγαλύτερο, εμφανίζει στο δεξιό μέρος του ζωγράφου σαν πραγματικό πρόσωπο, την αδελφή του Αθηνά που τότε βρισκόταν στο Παρίσι και της οποίας είχα το πορτρέτο. Στο τελικό έργο βρίσκεται δεξιά του σαν οπτασία με γαλάζιο χρώμα, η μορφή της μητέρας του που του έλειπε. Στο προσχέδιο πάνω αριστερά, βρίσκεται η ενθύμηση του σπιτιού στην Χάλκη από το οποίο προέρχεται το πορτρέτο, ενώ στο τελικό έργο βρίσκεται πάνω δεξιά η θάλασσα της Κωνσταντινούπολης.
Το έργο συντηρήθηκε από την πολύ καλή συντηρήτρια χάρτου του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας, Μυρτώ Βουλέλη. Στην συντήρηση, κατόπιν συμφωνίας, δεν  έγιναν επεμβάσεις συμπλήρωσης των φθορών, παρά μόνο συγκολλήσεις σε σχισίματα, προκειμένου να φαίνεται η παλαιότητά του και να μην αλλοιωθεί το έργο του ζωγράφου. Τοποθετήθηκε σε αντιόξινη βάση και σε art deco κορνίζα με τζάμι προστασίας UV ακτινοβολίας. Και τα δύο έργα είναι πολύ σημαντικά για την καλλιτεχνική Ιστορία του Μαλέα και την εξέλιξη της Νεοελληνικής Τέχνης. Σήμερα εκτίθενται μαζί με το Αρχείο Νεοελληνικής Τέχνης που διαθέτω, στον εικαστικό χώρο της Εθνικής Ασφαλιστικής ΣΤΟart Κοραή, μέσα στην ομώνυμη στοά.

                                                                                    Δημήτρης Παπαγεωργόπουλος
                                                                                    Ερευνητής Νεοελληνικής Τέχνης