www.artnews.gr

Σάββατο, 27. Μάιος 2017

ΕΙΣΤΕ ΕΔΩ: ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ Μια ζωηρή φαντασία: το ερωτικό έργο του Αϊζενστάιν

Μια ζωηρή φαντασία: το ερωτικό έργο του Αϊζενστάιν

E-mail Εκτύπωση PDF
aeisenstein

του Ντέιβιντ Ντ’ Άρσυ

 Ο Σεργκέι Αϊζενστάιν ήταν σκηνοθέτης κλασσικών ταινιών, όπως ο “Οκτώβριος” (Oktyabr, 1928) και το “Θωρηκτό Ποτέμκιν” (Bronenosets Potyomkin, 1925) και θεωρητικός του κινηματογράφου. Σχεδίασε επίσης τα σκηνικά θεατρικών για τα οποία έκανε μόνος του τα σχέδια.

Αλλά οι σχεδιαστικές του ικανότητες δεν ήταν τόσο περιορισμένες. Η γκαλερί Alexander Gray στη Νέα Υόρκη εκθέτει τις ερωτικές εικόνες του, οι οποίες κινούνται σε ένα ευρύ φάσμα από το φόνο στο Μάκβεθ του Σέξπιρ, έως βιβλικές ιστορίες και ζευγαρώματα ανθρώπων με φυτά. Υπάρχει ένα αισχρό πνεύμα σε αυτήν τη δουλειά που ξεπερνά το χιούμορ στις ταινίες του. Από τα 5.000 σχέδια του Αϊζενστάιν που επέζησαν, αυτά είναι από τα λιγότερο γνωστά, και η έκθεση προσφέρει τη μία έκπληξη μετά την άλλη.

Λάτρες των ταινιών του  Αϊζενστάιν, που μπορεί να μην ήξεραν τα “μυστικά σχέδιά του” μπορεί να σοκαριστούν από τις περιγραφικές σκηνές σεξ σε αυτά τα έργα, τα οποία έστειλε ένας συλλέκτης από τη Γαλλία στην γκαλερί Alexander Gray. Είναι εξίσου πιθανό να ξεσπάσουν στα γέλια με σκηνές σαδομαζοχιστικής ομοφυλοφιλίας, σεξ μεταξύ ανθρώπων και ζώων και μεταξύ κουνελιών και αλιγατόρων, ακόμα και παραστάσεις τσίρκου στις οποίες παίζουν πέη.

Ο Αϊζενστάιν δεν ήταν Λεονάρντο ή Μιχαήλ Άγγελος, αλλά μπορούσε να καταλάβει τη δραματουργία και το πώς να κάνει το κοινό να διασκεδάσει. Αυτά τα έργα μας δείχνουν ότι ήξερε και κωμωδία. Τα σκίτσα, τα οποία θυμίζουν art deco και ακολουθούν τη συνεχόμενη γραμμή του Αλεξάντερ Κάλντερ (Alexander Calder), έχουν μια ευφάνταστη και απροσδόκητη ζεστασιά, σε σχέση με τη θεματολογία τους, που υπαινίσσεται μια αποδοχή κάθε είδους σεξουαλικών πρακτικών. (Ο ίδιος ο Αϊζενστάιν ήταν αμφιφυλόφιλος.) 

Αντίθετα με τη συνηθισμένη σάτιρα, αυτά δεν ήταν έργα που προέκυψαν πάνω σε θυμό. Ακόμα και σκηνές βίας, -όπως ο σοδομισμός ενός επισκόπου με το καμπαναριό μιας εκκλησίας-, είναι περισσότερο καρικατούρες παρά μοχθηρίες. Αυτή η αίσθηση υπάρχει σε όλα τα έργα που εκτίθενται.

Μια εικόνα που δεν περιλαμβάνεται στην έκθεση, αλλά σίγουρα θα μείνει στην μνήμη κάποιου μόλις την δει, είναι το Cirque Etrange, ζωγραφισμένο στην πρώην Άλμα Άτα (νυν Αλμάτι) του Καζακστάν το 1942, στην οποία ένα πέος διακοσμημένο με αστέρια περπατάει σε ένα τεντωμένο  σκοινί ανάμεσα σε δύο γυμνά αγόρια με στύση. Μια αστική οικογένεια παρακολουθεί τη σκηνή από το πάτωμα του τσίρκου. Τα στοιχεία είναι τόσο ανευλαβή και τόσο μοντέρνα που θα μπορούσαν να αποτελούν ένα μοντέλο της περσινής σεξουαλικά φορτισμένης σατιρικής ταινίας του Σεθ Ρόγκεν (Seth Rogin), Sausage Party (2016).

Απέφευγε άμεσες πολιτικές αναφορές στα σκίτσα του, -μια σοφή επιλογή για ένα Σοβιετικό πολίτη την εποχή του Στάλιν-, και τα έργα έχουν αποκληθεί πράξεις μετουσίωσης για έναν άνθρωπο μπερδεμένο με τη σεξουαλικότητά του. Αλλά, επίσης, δείχνουν προς μια περίεργη κατεύθυνση, αυτήν του Ουόλντ Ντίσνεϊ, τον οποίο ο Αϊζενστάιν λάτρευε. Αυτά τα σχέδια θα μπορούσαν να είναι η προσπάθειά του να υπερβεί το ανθρώπινο σώμα, όπως έκανε ο Ντίσνεϊ με τα ανθρωπόμορφα ζώα του. 

Οι χαρακτήρες του Αϊζενστάιν συχνά βιώνουν μια σεξουαλική ευχαρίστηση, την οποία ο ίδιος συνέδεε με την έκσταση, μια βιολογική και συναισθηματική χαρά. την οποία αναφέρει στα κείμενά του. Για αυτό το λόγο, μερικοί ακαδημαϊκοί αρνούνται να αποκαλέσουν τα σχέδια ερωτικά ή πορνογραφικά, τονίζοντας ότι θέλουν να δώσουν ευχαρίστηση παρά την ικανοποίηση σεξουαλικών αναγκών. Οι επισκέπτες της έκθεσης δε θα χρειαστεί να κάνουν αυτό τον διαχωρισμό για να τα απολαύσουν.

Ο Αϊζενστάιν (1898–1948) σχεδίαζε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, αν και τα σεξουαλικά σχέδια, όπως τα ονομάζουν οι ακαδημαϊκοί , φαίνεται να δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Μεξικό, η οποία ξεκίνησε το 1930, όπου και δούλευε την ταινία “¡Que viva México!”, την οποία δεν τέλειωσε ποτέ: ένα έπος για την ιστορία και τον πολιτισμό της χώρας. Κάποια από τα σχέδια με τη μεξικάνικη πανίδα αντανακλούν το πού είχαν σχεδιαστεί.

 Ο Αϊζενστάιν κλήθηκε πίσω στη Ρωσία από το Στάλιν το 1932 και τα σχέδια ανακαλύφθηκαν και παραλίγο να κατασχεθούν από τους εκτελωνιστές των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίοι έψαξαν τα πράγματά του όταν αυτός πέρασε τα σύνορα Μεξικού και Η.Π.Α. Ο Αμερικάνος πάτρονάς του, Άπτον Σινκλέρ (Upton Sinclair), λέγεται ότι σοκαρίστηκε από τα έργα.

 Στη Νέα Υόρκη, ο Αϊζενστάιν έδωσε κάποιες από τα ερωτικά του σχέδια στον έμπορο Τζον Μπέκερ (John Becker) για να τα πουλήσει, αλλά τα περισσότερα τα πήρε πίσω στη Ρωσία. 

Κάποια στιγμή στην πατρίδα του, όπου η ομοφυλοφιλία ποινικοποιήθηκε το 1934, ο Αϊζενστάιν παντρεύτηκε μια στενή του φίλη, (σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς, μετά από διαταγή του Στάλιν), αλλά ο γάμος δεν ολοκληρώθηκε ποτέ και οι δυο τους έμεναν ξεχωριστά.

Παρόλο που η KGB, η οποία παρακολουθούσε τις ζωές των Σοβιετικών καλλιτεχνών, ήταν σίγουρο ότι ήξερε για τα σχέδια, τα έργα δεν ήταν αρκετά ανάρμοστα για να εμποδίσουν τον Αϊζενστάιν να πραγματοποιήσει την ταινία του “Ο Ιβάν ο Τρομερός” (Ivan Groznyy, 1945). Κάποια στιγμή στην  Άλμα Άτα, όπου και γυρίστηκε, έφτιαξε περισσότερες και εξίσου άσεμνες εικόνες, στις οποίες περιλαμβάνονταν παρωδίες των ερωτικών προδιαθέσεων του Ιβάν. Κάποιες από αυτές τις εικόνες εκτίθενται στην γκαλερί Alexander Gray.

Το μουσείο του Ερμιτάζ στην Αγία Πετρούπολη κατέχει ένα σημαντικό αριθμό από τα ερωτικά σχέδια του Αϊζενστάιν, αλλά δεν τα έχει εκθέσει ποτέ στη Ρωσία, όπου φιγούρες της Ορθόδοξης Εκκλησίας καταδικάζουν την ομοφυλοφιλία και ο,τιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί άσεμνο. Ένας άλλος μεγάλος θησαυρός σχεδίων βρίσκεται στα Ρωσικά Κρατικά Αρχεία για την Λογοτεχνία και την Τέχνη στην Μόσχα.

Απόδοση: Χρόνης Μούγιος