www.artnews.gr

Τρίτη, 28. Μάρτιος 2017

ΕΙΣΤΕ ΕΔΩ: ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ Λάθος με το σωστό τρόπο: γιατί ο ψεύτικος Μοντερνισμός του Πικαμπιά είναι τόσο αληθινός

Λάθος με το σωστό τρόπο: γιατί ο ψεύτικος Μοντερνισμός του Πικαμπιά είναι τόσο αληθινός

E-mail Εκτύπωση PDF
apicabia

Του Kenneth Goldsmith

Επί τη ευκαιρία μιας εκλογικής περιόδου στις Ηνωμένες Πολιτείες γεμάτη με κραυγές αγανάκτησης για «ψέματα» και «στήσιμο», αξίζει να θυμηθούμε ότι κάποιοι μοντέρνοι καλλιτέχνες αποδέχτηκαν αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά ως κάτι πιο αληθινό από την ίδια την αλήθεια. Κανένας δεν το έκανε περισσότερο αυτό από το Φράνσις Πικαμπιά (1879-1953).

Εξαρχής ήταν ολοφάνερα απατηλός. Ξεχειλίζοντας αμετανόητη ανειλικρίνεια, κανιβάλισε όλους τους “-ισμούς” που βρήκε μπροστά του, καταπίνοντας τους και φτύνοντάς τους με χαρά στη μούρη του κατεστημένου. Ο Ντέιβιντ Μπάουι συνήθιζε να λέει ότι δεν ήταν ροκ σταρ, αλλά ένας ηθοποιός που παίζει το ροκ σταρ. Το ίδιο θα μπορούσε να πει κάποιος και για τον Πικαμπιά: έπαιζε το ρόλο του καλλιτέχνη, παράγοντας ένα έργο θεαματικής ψευτιάς: ψεύτικος Κυβισμός, ψεύτικος Σουρεαλισμός, ψεύτικος Κοινωνικός Ρεαλισμός, ψεύτικος Ρομαντισμός και τέλος, στα τελευταία έργα του, ψεύτικος Ντανταϊσμός. Για μισό αιώνα, ο Πικαμπιά κορόιδευε τον κόσμο της τέχνης. Ό,τι έκανε, ήταν επίτηδες «λάθος».

Πουθενά δεν είναι αυτό πιο ξεκάθαρο από τον πρώτο κορμό «ώριμων» έργων του, μια σειρά από «κακούς» ιμπρεσιονιστικού στυλ πίνακες που έκανε στα μέσα της δεκαετίας του ‘20. Αν τα εξετάσει κάποιος στην αναδρομική του στο Museum of Modern Art, αισθάνεται ότι κάτι δεν πάει καλά. Αντί για το λυρικό παιχνίδισμα του φωτός και του αέρα που αποτελούν τα χαρακτηριστικά του Ιμπρεσιονισμού, τα έργα αυτά είναι ψυχρά, στατικά και κλειστοφοβικά. Ψάχνοντας απεγνωσμένα για κάποια απάντηση, απευθύνθηκα στο κείμενο που υπήρχε στον τοίχο: «Ο Πικαμπιά πιστεύεται ότι δούλευε αντιγράφοντας φωτογραφίες καρτ ποστάλ και όχι με το να μπει ο ίδιος στο φυσικό περιβάλλον και να ζωγραφίσει στην ύπαιθρο. Σε αυτό το έργο διακωμωδεί το αυθεντικό πνεύμα του Ιμπρεσιονισμού και τις τεχνικές ανοιχτού χώρου».

Ο άρχοντας του κιτς

Είναι απίστευτο: έκλεψε! Και το σημαντικότερο είναι ότι όταν αυτά τα έργα εκτέθηκαν, πήραν πολύ καλές κριτικές. Ένας κριτικός δήλωσε ενθουσιασμένος: «Δε θα μπορούσαμε ποτέ να φανταστούμε ότι ο κύριος Πικαμπιά θα μπορούσε τόσο γρήγορα να φτάσει σε αυτήν την ωριμότητα, σε αυτήν την τεχνική. Ήταν μια πολύ καλή πλάκα, αλλά ήταν κάτι παραπάνω από ένα απλό πείραγμα: ήταν μια πράξη θεσμικής κριτικής για τον Ιμπρεσιονισμό πριν η μπογιά στις εικόνες τους στεγνώσει (τα έργα του Πικαμπιά ζωγραφίστηκαν στις αρχές του 1900). Ο Πικαμπιά έκανε γνωστή την κρυφή σχέση του Ιμπρεσιονισμού με την τεχνολογία: ούτως ή άλλψς, όπως αποδεικνύουν και φωτογραφίες του Μονέ στο εργαστήριό του, δε ζωγράφιζε πάντοτε στην ύπαιθρο. Και ο σειριακός τρόπος με τον οποίο δούλευε δεν ήταν εν μέρει επηρεασμένος από την τέχνη της φωτογραφίας; Αν το ξανασκεφτούμε, ο ψεύτικος ιμπρεσιονισμός του Πικαμπιά είναι τόσο αυθεντικός όσο και του Μονέ.

Η προσέγγισή του πάνω στον Κυβισμό ήταν εξίσου παράδοξη. Αντίθετα με τους προσεκτικά φτιαγμένους, μικρώ διαστάσεων, μονόχρωμους, έξυπνους καμβάδες του Πικάσο και του Μπρακ, παρήγαγε  πίνακες δυόμιση μέτρων αφηρημένου Εξπρεσιονισμού βουτηγμένων σε τολμηρά χρώματα. Αντί για θεματολογία café (καρέκλες, μπουκάλια αψέντι και εφημερίδες), οι κυβιστικοί πίνακες του Πικαμπιά αναπαριστούσαν κάτι που μοιάζει με διάφορες οπτικές γωνίες της κίνησης δυο παχουλών σωμάτων που κάνουν σεξ. Στα μέσα της δεκαετίας του ‘20, αφού ξεφούσκωσε ο Κυβισμός και τα πράγματα γύρισαν πίσω στην εικονική ζωγραφική, ο Πικαμπιά προσαρμόστηκε αμέσως χρησιμοποιώντας κιτς καρτ ποστάλ ως βάση για τη «ρομαντική» εικονική τέχνη του. Στις αρχές της δεκαετίας του ‘40, κατά τη διάρκεια της Γαλλίας του Βισύ -και λίγο πριν τη σύλληψή του ως συνεργάτη των Ναζί (αργότερα οι κατηγορίες αποσύρθηκαν)-, έκανε «κακούς» πίνακες Κοινωνικού Ρεαλισμού, που προήλθαν από εικόνες που έκοψε από πορνογραφικά περιοδικά. Παρόλο που έμοιαζαν πολύ με το στυλ των εγκεκριμένων, από το Ναζιστικό Καθεστώς, καλλιτεχνών, υπήρχε σε αυτά κάτι «λάθος»: ήταν υπερβολικά διεστραμμένα περίεργα για να θεωρηθούν επίσημα τέχνη. Και έτσι συνεχίστηκε μέχρι το 1950, όταν αποδόμησε το Νταντά (το κίνημά του, αν μπορεί να τοποθετηθεί σε κάποιο), με μια σειρά από ζωγραφική με κουκίδες που αντανακλούσαν τα μηχανικά σχέδιά του από τη δεκαετία του 1910. Στερημένος από κάθε πολιτική ή καλλιτεχνική αίσθηση κατεπείγοντος, σκόπιμα υποτίμησε την ίδια του τη ριζοσπαστική κληρονομιά σε διακοσμητική τροφή.

Ειρωνικά, η μόνη αίθουσα που μοιάζει πραγματικά αυθεντική είναι αφιερωμένη στην πρώιμη πίνακες και τα σχέδια βασισμένα σε μηχανήματα και βιομηχανικά εξαρτήματα είναι εντελώς πρωτότυπα. Το ίδιο ισχύει και για την πληθώρα καθημερινών σημειώσεων, ποιημάτων και τυπωμάτων, τα οποία είναι τυπογραφικά αριστουργήματα εφευρετικότητας, ομορφιάς και φινέτσας. Παραδόξως, το δωμάτιό με τους πίνακες Νταντά του έχει το μικρότερο ποσοστό του πνεύματος του Νταντά σε όλην την έκθεση.

Τι προέβλεψε ο Πικαμπιά

Δεν υπάρχει καμιά χαρακτηριστική εικόνα για το έργο του Πικαμπιά με τον τρόπου που, π.χ. τα νούφαρα χαρακτηρίζουν το Μονέ ή οι κονσέρβες σούπας το Γουόρχολ. Συγκριτικά το έργο του Πικαμπιά είναι μια συνεχόμενη σειρά από εκούσια «αδύναμες» εικόνες που χορεύουν γύρω από τα δυνατά σημεία του Μοντερνισμού, για να τα υποτιμήσουν. Αλλά από την ψηφιακή οπτική γωνία του 21ου αιώνα, η «αδύναμη» εικόνα, -όπως έχουν πει κριτικοί όπως η Hito Steyerl και ο Boris Groys-, είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος να κάνει κάποιος κριτική στις δομές της εξουσίας. Ο Πικαμπιά, απ’ ότι φαίνεται, προέβλεψε τον τρόπο που οι εικόνες θα κυκλοφορούσαν και θα καταναλώνονταν στην ψηφιακή εποχή.

Η συγκυρία για την έκθεση είναι τέλεια: στα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Νταντά, η Αμερική ψήφισε τον καινούριο Ubu-Roi για πρόεδρο. Aυτός o Νταντά δικτάτορας, μια ιδέα του Alfred Jarry, από το ομώνυμο θεατρικό του 1896, ήταν ένας ναρκισσιστής κλεπτοκράτης που συνέχεια εισβάλλει σε διάφορες χώρες, βρίζει σα ναύτης και έχει βάλει σκοπό να κατακλέψει το λαό του. Ειδικεύεται στην παραπληροφόρηση και είναι η πρώιμη μοντερνίστικη προσωποποίηση της «μετα-αλήθειας». Μπορείς σχεδόν να ακούσεις τον Πικαμπιά να χαχανίζει στη γωνία, λέγοντας: «Βλέπετε; Σας τα ‘λεγα.»

* Ο Kenneth Goldsmith είναιποιητήςκαισυγγραφέαςτων “Wasting Time on the Internet”(Harper Perennial) και Capital (Verso)

 

* “Francis Picabia: Our Heads Are Round so Our Thoughts Can Change Direction”, Museum of Modern Art, ΝέαΥόρκη, μέχριτις 19 Μαρτίου