www.artnews.gr

Πέμπτη, 27. Απρίλιος 2017

ΕΙΣΤΕ ΕΔΩ: ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟΨΕΙΣ/ΣΧΟΛΙΑ “Afterimage” του Αντρέι Βάιντα: Σταλινισμός και Πρωτοπορία στη μεταπολεμική Πολωνία

“Afterimage” του Αντρέι Βάιντα: Σταλινισμός και Πρωτοπορία στη μεταπολεμική Πολωνία

E-mail Εκτύπωση PDF
afterimage 01

Του Χρόνη Μούγιου

Το Afterimage είναι η τελευταία ταινία του Αντρέι Βάιντα, η οποία μας διηγείται την ιστορία του πρωτοπόρου Πολωνού καλλιτέχνη Βλάντισλαβ Στρεμίνσκι κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του.

Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος έχει πλέον τελειώσει και η Πολωνία βρίσκεται σε μεταβατική φάση, αφού έχει απωθήσει το ναζιστικό κλοιό και προχωρά σταδιακά στη σταλινική διακυβέρνηση. Ο Στρεμίνσκι είναι καθηγητής τέχνης της Ανωτάτης Σχολής Πλαστικών Τεχνών της Πολωνίας: παιδί της πρωτοπορίας από την αρχή της επανάστασης, φίλος και συνεργάτης με μεγάλους πρωτοπόρους, όπως ο Μάλεβιτς και ο Τάτλιν, αυτό που θέλει από τη ζωή του είναι να κάνει τέχνη. Όμως, η νέα άποψη που επιβάλλει η νέα διακυβέρνηση για την καλλιτεχνική έκφραση, είναι ότι ο Σοσιαλιστικός Ρεαλισμός είναι το μόνο κίνημα που μπορεί να ακολουθήσει ένας καλλιτέχνης. Ο ρόλος του δημιουργού περιορίζεται σε αυτόν του εργαλείου της κυβέρνησης και έρχεται σε αντίθεση με τις ιδέες της καλλιτεχνικής ελευθερίας, τις οποίες υπερασπιζόταν για όλη του τη ζωή. Ο Στρεμίνσκι αντιτίθεται με σθένος στις καινούριες αυτές απαιτήσεις, με αποτέλεσμα να χάσει τη δουλειά του ως καθηγητής. Μην έχοντας τη δυνατότητα να δουλέψει σε κάποιο άλλο τομέα, κάτι στο οποίο μεγάλο ρόλο έπαιξε και το γεγονός ότι το ένα του χέρι και το ένα του πόδι ήταν ακρωτηριασμένα από τον πόλεμο, οδηγείται σταδιακά στην οικονομική και κοινωνική εξαθλίωση.

Η λέξη “Afterimage”, αυτό που στα ελληνικά λέμε “μετείκασμα”, το φαινόμενο της όρασης, δηλαδή, κατά το οποίο μια εικόνα περασμένου χρόνου παραμένει στον οπτικό φλοιό, λειτουργεί συμβολικά στα πλαίσια της ιστορίας μας. Πραγματικά, τι έχει περισσότερη αξία: οι εικόνες έτσι όπως τις εκλαμβάνουμε αντικειμενικά, με τα αισθητήρια όργανά μας, ή η ανάμνηση των συναισθημάτων που μας προκάλεσαν; Βάσει αυτού του ερωτήματος, ο Βάιντα σκηνοθετεί όλο το έργο. Σε όλη την ταινία επικρατεί αισθητικά μια ιδιαίτερα ρεαλιστική απόδοση της εποχής -μιας εποχής, μάλιστα, που ο σκηνοθέτης έχει ζήσει. Αυτός ο ρεαλισμός είναι τόσο έντονος, που θα λέγαμε ότι πλησιάζει αρκετά τη λογική του Σοσιαλιστικού Ρεαλισμού.

Αλλά όλο αυτό το γκρίζο σπάει με τον τρόπο που λειτουργούν, φωτογραφικά αλλά και αφηγηματικά, τα χρώματα μέσα στην ιστορία. Εμφανίζονται σπάνια, σα να φοβούνται και αυτά τους καινούριους νόμους. Όμως, κάθε φορά που τα βλέπουμε, μας βοηθούν να δούμε αβίαστα τα συναισθήματα του πρωταγωνιστή μας: τη ζεστασιά που του προκαλούν τα λουλούδια όταν τα βάφει μπλε, την απειλή που του προκαλεί το κόκκινο, όταν ένα τεράστιο πανό του Στάλιν κρεμάται έξω από το παράθυρό και το χρώμα αυτό εμποτίζει το δωμάτιο, τους πολύχρωμους τοίχους του τμήματος της πρωτοπορίας του μουσείου. Μέχρι να τα διώξει πάλι κάτι από το πλάνο.

Όλη η παραπάνω σκηνοθετική προσέγγιση του θέματος δε θα μπορούσε να λειτουργήσει αν δεν κολακευόταν από την πολύ αποτελεσματική δουλειά στη φωτογραφία, τις απόλυτα ταιριαστές ερμηνείες (κυρίως από τον Boguslaw Linda στο ρόλο του Στρεμίνσκι, αλλά και από τη μικρή Bronislawa Zamachowska στο ρόλο της κόρης του), καθώς και το περιστασιακό χιούμορ, το οποίο, όπως και τα χρώματα, σπάει τα καταθλιπτικά συναισθήματα που μας προκαλεί αυτή η ιστορία, βοηθώντάς μας να δούμε πιο ξεκάθαρα τα πράγματα.

Το Afterimage είναι η τελευταία ταινία που γύρισε ποτέ ο Βάιντα, ο οποίος πέθανε τον περασμένο Οκτώβριο 2016, σε ηλικία 90 ετών, κλείνοντας ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας του πολωνικού κινηματογράφου. Το έργο αυτό αποτελεί ένα πολύ ταιριαστό κύκνειο άσμα για το μεγάλο Πολωνό σκηνοθέτη, στο οποίο βρίσκει την ευκαιρία να μας μιλήσει για την εποχή του, αλλά και για τη στάση του καλλιτέχνη απέναντι στην πολιτική,δυο θέματα με τα οποία ασχολήθηκε σε όλη του την καριέρα. Κυρίως, όμως, αποδίδει ένα φόρο τιμής προς όλους τους καλλιτέχνες που θέλουν να διεκδικήσουν το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης, σε οποιοδήποτε σύστημα τους καταπιέζει.