Artnews

Οι θησαυροί της Συλλογής Φινόπουλου αποκαλύπτονται στο Μουσείο Μπενάκη

2018-03-09 16:37:00

Άποψη του Ηρακλείου (Candia, Χάνδακας). Επιχρωματισμένη ξυλογραφία. Bernard von Breydenbach, Reise ins Hellige Land, E. Rauwich, Mainz. Τυπώθηκε στις 21 Ιουνίου 1486 © Μουσείο Μπενάκη – Συλλογή Ευστάθιου Φινόπουλου

Από την Αννίτα Αποστολάκη

Αντίκες χάρτες, περιηγητικά βιβλία και χαρακτικά: για τον περισσότερο κόσμο, ακόμη και για πολλούς φιλότεχνους, φαντάζουν απίστευτα βαρετά. Όχι, όμως, για τον κ. Ευστάθιο Φινόπουλο, τη συλλογή του οποίου παρουσιάζει έως 29 Απριλίου το Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού.

Απόγονος της οικογένειας που είχε την ομώνυμη ποτοποιία το 19ο αι., -η οποία αργότερα μετεξελίχθηκε στην ΗΒΗ που υπάρχει ακόμη στην οδό Πειραιώς-, ο κ. Φινόπουλος είχε γοητευθεί από τα παλαιά βιβλία από τις πρώτες του εξορμήσεις στο Μοναστηράκι. Αυτή την αγάπη πήρε μαζί του και όταν έφυγε για το Λονδίνο στις αρχές της δεκαετίας του '60, όπου σύχναζε στου George Jeffrey στην οδό Farringdon, ο οποίος λένε ότι έφερνε χύμα στα καρότσια του έως και 2.500 (!) παλιά βιβλία την εβδομάδα: από αυτόν πήρε τον πρώτο τόμο του Antiquities of Athens. Μάλιστα, το ενδιαφέρον του κ. Φινόπουλου για τον περιηγητισμό και το βιβλίο ως υλικό αντικείμενο ήταν τέτοια που τον οδήγησε να ερευνήσει συστηματικά τα ζητήματα αυτά, πηγαίνοντας κάθε απόγευμα μετά τη δουλειά του στην British Library, απ' όπου έπαιρνε βιβλία ακόμη και για το σπίτι (εκείνη την εποχή επιτρεπόταν).

Έτσι, δεν έχτισε μόνο μια από τις μεγαλύτερες συλλογές περιηγητικών βιβλίων, χαρτών και χαρακτικών στον κόσμο, αλλά αναγνωρίστηκε και από το διεθνές ακαδημαϊκό και ερευνητικό κοινό ως ειδικός σε θέματα περιηγητισμού, χαρτογραφίας και τεκμηρίωσης εικονογραφικού υλικού για την ευρύτερη περιοχή που θεωρούσαν ελλαδικό χώρο από το 15ο έως το 19ο αιώνα. Πρόκειται για την εποχή που άνθισε το Grand Tour: τα ταξίδια που έκαναν οι νεαροί βορειοευρωπαίοι ευγενείς στη λεκάνη της Μεσογείου και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (έως τους Αγίους Τόπους και τη Χερσόνησο του Σινά) για να γνωρίσουν τον κόσμο, να ανοίξουν τους ορίζοντές τους και με αυτόν τον τρόπο να εκπαιδευθούν και να ωριμάσουν. Ο εξερευνητικός χαρακτήρας αυτών των ταξιδιών-πρόκληση στο εξωτερικό άρχισε να αλλάζει από τα μέσα του 19ου αι. με τον οργανωμένο τουρισμό, πρωτεργάτης του οποίου ήταν ο Thomas Cook της πλέον παγκόσμιας αλυσίδας τουριστικών γραφείων.

Αυτό που ενδιέφερε ιδιαίτερα τον κ. Φινόπουλο σε αυτά τα αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά βιβλία με τις περιγραφές των ταξιδιών των Βορειοευρωπαίων ήταν ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνονταν τον ελλαδικό χώρο και το πώς αυτός μετά αποτυπωνόταν στους χάρτες και στις εικόνες των βιβλίων. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε ακόμη η φωτογραφία, οπότε οι εικονογράφοι-καλλιτέχνες των βιβλίων δούλευαν με τα γραπτά των περιηγητών για να δημιουργήσουν και να μεταδώσουν στο αναγνωστικό κοινό μια εικόνα των τόπων που περιέγραφαν. Τα αποτέλεσματα, όπως αντιλαμβάνεστε, ήταν -στις περισσότερες περιπτώσεις, ιδιαίτερα πριν το 19ο αι.- ιδιαίτερα... ευφάνταστα, κάνοντας εμάς που γνωρίζουμε τους τόπους μας να μην μπορούμε καλά καλά να τους αναγνωρίσουμε σε αυτούς τους παλαιούς χάρτες.

Ελληνίδα αστή στα διαμερίσματά της. Αποσπασμένη χαλκογραφία, σχέδιο του J.B. van Mour. Διακρίνονται ανάγλυφες χρυσίζουσες λεπτομέρειες στα κοσμήμτα και τη ζώνη. Charles de Ferriol, Recueil de cent estampes représentant differentes nations du Levant…, Chez Le Hay, Chez Duchange, Παρίσι 1714 © Μουσείο Μπενάκη – Συλλογή Ευστάθιου Φινόπουλου

Πολλά τέτοια παραδείγματα θα βρείτε στα σχεδόν διακόσια έργα, πλούσια σε χρώμα και χιούμορ, που περιλαμβάνει η έκθεση, η οποία διαρθρώνεται σε δέκα ενότητες που παρουσιάζουν χάρτες και διαδρομές, μερικές από τις πιο πρώιμες έντυπες περιηγητικές μαρτυρίες ταξιδιωτών, βιβλία με εικονογραφίσεις ελληνικών και οθωμανικών ενδυμασιών, καθώς και χαρακτικά φιλελληνικού ενδιαφέροντος (ο κ. Φινόπουλος έχει ιδιαίτερη αδυναμία στο Λόρδο Βύρωνα).

Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει η πολύ πρώιμη, τυπωμένη το 1486 στο Mainz της Γερμανίας, ξυλογραφία του Bernard von Breydenbach με άποψη του Ηρακλείου [αυτό είναι η Candia (=Χάνδακας) που αναγράφεται στην κορδέλα επάνω, η οποία κατονομάζει την εικονιζόμενη πόλη]. Εκτός από το μέγεθος του χάρτη που ξεδιπλώνεται σε μήκος διπλάσιο του βιβλίου, αξιοσημείωτο είναι το ότι είναι και επιχρωματισμένη -κάνοντάς την ιδιαίτερα πολύτιμη και ακριβή για την εποχή. Συναρπαστικά εκθέματα αποτελούν, επίσης, η πρώτη γνωστή έντυπη απεικόνιση της Αθήνας, μια φανταστική αντίληψη της πόλης από το 1497, όπως και η χαλκογραφία που απεικονίζει την είσοδο της Ρωμαϊκής Αγοράς να περιβάλλεται και να είναι ενσωματωμένη σε κτίρια κατά τα οθωμανικά χρόνια, αποτελώντας απλώς μια καμάρα σε μια γειτονιά.

Δεν είναι, όμως, μόνο η πύλη πίσω σε εκείνη την εποχή ή, πιο σωστά, στο συλλογικό φαντασιακό της Βόρειας Ευρώπης για το πώς έμοιαζε η Ελλάδα και ο ευρύτερος ελλαδικός χώρος την οθωμανική εποχή που μας προσφέρει η έκθεση Ταξίδια στην Ελλάδα (15ος-19ος αι.) στο Μουσείο Μπενάκη. Είναι η ευκαιρία που έχουμε να ανακαλύψουμε μια χαμένη πλέον τέχνη μέσα από τις ολοσέλιδες εικονογραφίσεις που είναι πραγματικά έργα τέχνης και τα μικρά κομψοτεχνήματα που κρύβονται στους τίτλους των χαρτών, οι οποίοι περιλαμβάνουν το όνομα όχι μόνο του εκδότη, αλλά και του χαράκτη και του τυπογράφου, δίνοντας εξίσου σημασία σε όλους τους συντελεστές. Παρατηρήστε πώς χρησιμοποιούνται διαφορετικές προσωποποιήσεις και σύμβολα για κάθε περιοχή, καθώς και πώς εξελίχθηκε η τέχνη της τυπογραφίας από τα βαριά τυπωμένα και αδρά γράμματα του 15ου και 16ου αιώνα, με τις αδρές, με έντονα περιγράμματα ξυλογραφίες, στις πιο κομψές εκδόσεις των μετέπειτα αιώνων με τις λεπτεπίλεπτες γραμμές των χαρτών που γίνονταν με την τέχνη της χαλκογραφίας.

Όλος αυτός ο πλούτος έχει δωρηθεί από τον κ. Ευστάθιο Φινόπουλο στο Μουσείο Μπενάκη, το οποίο φρόντισε να καταγράψει όλα τα τοπωνύμια που περιέχονται στους χάρτες και στα βιβλία των περιηγητών σε μια ψηφιακή βάση δεδομένων από το 2002 έως το 2007, χαρτογραφώντας έτσι τις διαδρομές που ακολούθησε ο κάθε ένας τους. Δυστυχώς, εμείς θα πρέπει να περιμένουμε λίγο ακόμα για να έχουμε πρόσβαση σε αυτήν από τον υπολογιστή μας, γι' αυτό η έκθεση είναι μια σπάνια δυνατότητα να δούμε ένα υλικό που δεν έχει παρουσιαστεί ποτέ στο κοινό. Τι κι αν δυσκολευτούμε να βρούμε αναγνωρίσιμα στοιχεία στους χάρτες -όπως έγραφε και ο Alphonse de Lamartine από τον Παρθενώνα τον Αύγουστο του 1832 «ταξίδι είναι να μεταφράζεις στο μυαλό και στην ψυχή του αναγνώστη τόπους, εικόνες, ήχους, χρώματα και αρώματα».

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (15ος - 19ος αι.): Μουσείο Μπενάκη - Συλλογή Ευστάθιου ΦΙνόπουλου, Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού, έως 29 Απριλίου 2018