Artnews

Οι Νεάντερταλ ήταν καλλιτέχνες που έπαιζαν με τα σύμβολα

2018-03-09 10:36:00

© AP PHOTO / Heinz Ducklau

Οι Νεάντερταλ ήταν πολύ πιο κοντά σε εμάς από όσο πιστεύαμε τα τελευταία χρόνια. Η εικόνα ανθρώπων των σπηλαίων με την άγρια όψη και τα φρύδια έχει εξαφανιστεί. Σήμερα, οι γνώσεις που έχουμε πάνω σε αυτό το ανθρώπινο είδος που είναι κοντά στο Χόμο Σάπιενς (σε εμάς) σχηματίζουν μια εικόνα όχι πολύ διαφορετική από αυτή που θα μπορούσαμε να σχηματίσουμε για τους προγόνους μας. Είναι μέρος αυτών, τουλάχιστον για μερικούς από εμάς: οι σύγχρονοι άνθρωποι (εκτός από τους Αφρικανούς) έχουν ένα ποσοστό γονιδίων του Νεάντερταλ, το οποίο μπορεί να φτάσει μέχρι το 2,6% στους ευρωπαϊκούς και ασιατικούς λαούς.

Περισσότερα από 20.000 χρόνια πριν την άφιξη του Χόμο Σάπιενς
Οι καλλιτεχνικές ικανότητες αυτού του μακρινού μέσα στο χρόνο συγγενή σιγά σιγά φανερώνονται. Γνωρίζαμε ήδη το πέτρινο μνημείο της σπηλιάς του Bruniquel, στο Tarn-et-Garonne, το οποίο χρονολογείται πριν από παραπάνω από 176.000 χρόνια. Πιο πρόσφατα, μάθαμε πως η χαλκογραφία σε σχήμα συμβόλου hashtag που βρέθηκε στο Γιβραλτάρ είναι επίσης έργο των Νεάντερταλ.

Αυτά τα δώρα για την τέχνη επιβεβαιώθηκαν σε μια έρευνα που παρουσιάστηκε στο περιοδικό Science. Μια ευρωπαϊκή ομάδα υπό την καθοδήγηση του Dirk Hoffmann, του Ινστιτούτου Max Planck εξελικτικής ανθρωπολογίας (Γερμανία), έρχεται να αποδώσει στον Νεάντερταλ τις ζωγραφιές που πιστεύαμε μέχρι τώρα πως έγιναν από τους προγόνους μας Χόμο Σάπιενς.

Η ομάδα χρησιμοποίησε μια τεχνολογία πολύ πιο ακριβή από το διάσημο «άνθρακα 14» για να χρονολογήσει τα χρώματα που χρησιμοποιήθηκαν στα τρία σπήλαια της Ισπανίας που φέρουν τοιχογραφίες: τα La Pasiega, Maltravieso και Ardales. Το αποτέλεσμα δείχνει πως ζωγραφίστηκαν τουλάχιστον 20.000 χρόνια πριν την άφιξη των πρώτων Σάπιενς στην Ευρώπη, και πως αυτά τα έργα αποδίδονται στους Νεάντερταλ.

Το σπήλαιο του Maltravieso στην Ισπανία © H. Collado

Συμβολικά σχέδια και χέρια με στένσιλ
Αυτές οι ζωγραφιές που χρονολογούνται τουλάχιστον 64.800 χρόνια πριν έγιναν με κόκκινα χρώματα. Σχηματίζουν γεωμετρικά σχέδια (γραμμές, δίσκους...) όπως και χέρια με στένσιλ.

Αυτή η αφηρημένη τέχνη «θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει την προέκταση του σώματος του Νεάντερταλ στον εξωτερικό κόσμο», υποστηρίζουν οι συγγραφείς της μελέτης. «Οι συγκεντρώσεις χρωμάτων, σημείων, δίσκων και γραμμικών μοτίβων μπορούν να εκληφθούν ως σύμβολα, τα αποτυπώματα χεριών (που δεν μπορεί να δημιουργήθηκαν τυχαία, καθώς αποτελούν "αρνητικά" πραγματικών χεριών) προϋποθέτουν μια πηγή φωτός, την προετοιμασία και την κατάλληλη επιλογή του υλικού ζωγραφικής, τα οποία αποτελούν απόδειξη προμελετημένης δημιουργίας», επιβεβαιώνουν οι ερευνητές.

«Καθώς ένας συγκεκριμένος αριθμός αποτυπωμάτων φαίνεται να τοποθετήθηκε σκόπιμα σε σχέση με τα φυσικά χαρακτηριστικά των σπηλαίων και όχι τυχαία, είναι δύσκολο να μην τα δούμε ως σημαντικά σύμβολα τοποθετημένα σε σημαντικές θέσεις.» Οι συγγραφείς τα ερμηνεύουν ως απόδειξη «εξ ορισμού συμβολικής συμπεριφοράς» και «βαθιά ριζωμένης» στους Νεάντερταλ. Μια παράδοση χιλιετιών, καθώς μέσα στο σπήλαιο d'Ardales, παρουσιάζονται σχέδια που εκτείνονται σε μια περίοδο 25.000 χρόνων.

Οι ερευνητές πιστεύουν, επίσης, πως αυτά τα τρία σπήλαια θα μπορούσαν να μην είναι τα μόνα στο είδος αυτό: βρίσκουμε παρόμοια τέχνη μέσα σε άλλα σπήλαια της δυτικής Ευρώπης, και νέες χρονολογήσεις θα μπορούσαν να τις αποδώσουν επίσης στους Νεάντερταλ.

© J. Zilhão

Περιδέραια από ζωγραφισμένα κοχύλια
Ο Νεάντερταλ δεν περιοριζόταν στη ζωγραφική, έδινε σημασία και στην κοσμηματοποιΐα. Πριν τρία χρόνια, μια μελέτη κατέδειξε τη χρήση των νυχιών μεγάλου αετού ως περιδέραια και βραχιόλια από τους Νεάντερταλ εδώ και 130.000 χρόνια, στην τοποθεσία Krapina (Κροατία).

Σήμερα, εκτός από τη νέα χρονολόγηση των σχεδίων των τριών ισπανικών σπηλαίων, η ομάδα του Dirk Hoffmann μελέτησε τα διάτρητα και διακοσμημένα όστρακα που ανακαλύφθηκαν μέσα σε μια άλλη σπηλιά, την la Cueva de los Aviones, κοντά στην Καρταχένα (Ισπανία).

Οι Νεάντερταλ χρησιμοποίησαν κίτρινα και κόκκινα χρώματα για να διακοσμήσουν αυτά τα θαλάσσια διάτρητα όστρακα. Τα χρώματα, με πολύπλοκη σύνθεση, χρησιμοποιήθηκαν επίσης και σε άλλα όστρακα που βρέθηκαν στην ίδια περιοχή.

Σε μια δεύτερη έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science Advances, οι ερευνητές εκτίμησαν την ηλικία αυτών των οστράκων μεταξύ 115.000 και 120.000 χρόνων πριν. «Προηγούνται συγκριτικά των αρχαιότερων καταλοίπων που μπορούν να συσχετιστούν με τους μοντέρνους ανθρώπους από 20.000 έως 40.000 έτη», επιβεβαιώνουν οι ερευνητές.

«Ένας από τους πυλώνες της ανθρωπότητας μας»
Κοχύλια και ζωγραφιές αποτελούν σημαντικά στοιχεία για να αξιολογήσουμε τις άγνωστες ικανότητες του Νεάντερταλ. «Ο συμβολικός υλιστικός πολιτισμός, μια σειρά από διανοητικά και πολιτιστικά κατορθώματα που περνάνε από γενιά σε γενιά, είχε μέχρι τώρα αποδοθεί μόνο στο είδος μας», εξηγεί ο Dirk Hoffmann. «Η ανάγκη του συμβολικού υλιστικού πολιτισμού αντιπροσωπεύει μία θεμελιώδη αφετηρία της ανθρωπότητας. Είναι ένας από τους κύριους πυλώνες που μας κάνουν ανθρώπους.»

«Σύμφωνα με τα καινούρια δεδομένα, οι Νεάντερταλ και οι σύγχρονοι άνθρωποι μοιράζονταν τη συμβολική σκέψη, και ήταν αδύνατο να τις μεταφέρουν σε ένα γνωστικό πλάνο», επιβεβαιώνει ο Joao Silhao, από το καταλανικό Ινστιτούτο έρευνας και ανώτερων σπουδών, ο οποίος συμμετείχε στις δύο έρευνες.

«Στην έρευνά μας που αφορά τις απαρχές της γλώσσας και της προηγμένης ανθρώπινης νόησης, οφείλουμε λοιπόν να δούμε πιο μακρυά μέσα στο χρόνο, καθώς υπάρχουν περισσότερα απο μισό εκατομμύρια χρόνια ανάμεσα στον κοινό πρόγονο του Νεάντερταλ και στους σύγχρονους ανθρώπους.» Ένας κοινός πρόγονος που θα είχε την ικανότητα να σκέφεταται με συμβολικό τρόπο και θα την είχε μεταδώσει στο Χόμο Σάπιενς και στον Νεάντερνταλ.

Μετά από αυτές τις έρευνες, ο Νεάντερταλ εμφανίζεται όλο και πιο κοντά σε εμάς. Από τη μακρινή «ξαδέρφη», το είδος του Νεάντερταλ γίνεται σχεδόν ένα είδος «αδερφής».

 

Πηγή: L' Obs

Απόδοση: Ειρήνη Καπέκα