Artnews

Φόρος τιμής στον Δημήτρη Μυταρά από το Ίδρυμα Β. & Ε. Γουλανδρή

2018-06-08 14:20:00

Δημήτρης Μυταράς, Δικτατορία, 1969 © Ιδιωτική συλλογή

Από την Αννίτα Αποστολάκη

Το Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή σχεδίαζε πολλά χρόνια να κάνει μια μονογραφική έκθεση για τον Δημήτρη Μυταρά στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του στην Άνδρο. Τελικά, όμως, αυτή έμελλε να γίνει μετά το θάνατό του. Η έκθεση Δημήτρης Μυταράς: Από το Σύγχρονο στο Διαχρονικό που θα ανοίξει την 1η Ιουλίου περιλαμβάνει περίπου 100 έργα και σχέδια του εμβληματικού ζωγράφου, τα οποία επέλεξε η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau μετά από ώρες στο ατελιέ και το αρχείο του -είκοσι από αυτά, μάλιστα, δεν έχουν δει ποτέ ξανά το φως της δημοσιότητας.

Δεν πρόκειται ακριβώς για αναδρομική του έργου του Δημήτρη Μυταρά. Πώς, άλλωστε, να χωρέσουν 60 ολόκληρα χρόνια δημιουργικής πορείας μέσα σε τρεις ορόφους; Γι’ αυτό, η παρουσίαση έχει χωριστεί σε επτά ενότητες, έτσι ώστε το κοινό να αποκτήσει μια σφαιρική αντίληψη για τον καλλιτέχνη που γεννήθηκε σε μια πολύ φτωχή οικογένεια της Χαλκίδας το 1934 και ορφάνεψε μικρός από μητέρα.

Τα πρώτα χρόνια
Τα σχέδιά της μητέρας του ήταν ένα από τα λίγα πράγματα που του είχαν απομείνει από εκείνη και έτσι, ξεκίνησε να ζωγραφίζει. Αυτοδίδακτος και με θαυμαστή ήδη τον πατέρα του, μπήκε χάρη στο δεινό σχέδιό του στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (Α.Σ.Κ.Τ.), όπου είχε καθηγητές τον Γιάννη Μόραλη και τον Σπύρο Παπαλουκά. Εκεί, εκτός από τις βάσεις για μια λαμπρή πορεία, θα βρει τη συνοδοιπόρο της ζωής του: τη γυναίκα του Χαρίκλεια, γνωστή ως Ζουζού.

Μαζί θα φύγουν για το Παρίσι το 1960, με υποτροφία του Ι.Κ.Υ., όπου θα ανοίξει για τον Μυταρά ο κόσμος της σκηνογραφίας, της διακόσμησης και της εικονογράφησης. Επιστρέφοντας στην Αθήνα, θα αναγορευτεί πρώτα καθηγητής στη Σχολή Δοξιάδη και έπειτα, το 1975, στη σχολή του, την Α.Σ.Κ.Τ. Από όλα, όμως, τα βραβεία και τους επαίνους που συνέλεξε κατά τη διάρκεια της καριέρας του, αυτό που τον συγκινούσε περισσότερο ήταν όταν ανακάλυπτε ότι γνώριζαν ποιος είναι απλοί άνθρωποι σε απομακρυσμένα χωριά της Ελλάδος.

Πειραματισμοί
Τα θέματα της δουλειάς του πολλά. Προέκυπταν διαρκώς στην προσπάθειά του να εκφράσει μέσα από την τέχνη του αυτό που ένιωθε για τον κόσμο που τον περιέβαλλε. Ακόμη και στα πρώτα χρόνια της πορείας του, όταν αναζητούσε «τη δική του ταυτότητα», τα σχέδιά που έκανε με στυλό πάνω στους φακέλους της αλληλογραφίας του με τη Ζουζού, όταν ήταν στο στρατό, αποκαλύπτουν το ένστικτο που είχε στην απόδοση μιας ολοκληρωμένης σύνθεσης, ακόμα και σε τόσο περιορισμένο χώρο (τα σχέδια αυτά θα βρίσκονται στην Άνδρο).

Παρόλο που έχει καθιερωθεί στη συνείδηση του κοινού κατεξοχήν ως παραστατικός ζωγράφος, ο Δημήτρης Μυταράς είχε πειραματιστεί και με την αφαίρεση. Είχε πει χαρακτηριστικά για τα αφαιρετικά του έργα ότι «όσο πιο πετυχημένα είναι, τόσο περισσότερες ερμηνείες επιδέχονται». Οι πιο μυημένοι θα θυμούνται και τους πειραματισμούς του με τους καθρέφτες και την απεικόνιση των μορφών υπό διαφορετικές γωνίες.

Αναμφίβολα, ένα από τα πράγματα χάρη στα οποία καθιερώθηκε ήταν τα πορτρέτα του, από τα οποία ξεκίνησε. Παρόλο που όταν το είχε πει στον γκαλερίστα του στην Ιταλία, εκείνος του είχε απαντήσει: «Όλοι κάτι κάνουμε για να ζήσουμε», για τον Μυταρά τα πορτρέτα ήταν κάτι πολύ παραπάνω. «Το ζήτημα σε ένα πορτρέτο δεν είναι η πιστή απεικόνιση του προσώπου, αλλά η αποτύπωση της ψυχοσύνθεσης, του ρόλου και του πνεύματός του», είχε πει, πιάνοντας το πνεύμα των μεγάλων προσωπογράφων της ιστορίας της τέχνης.


Δημήτρης Μυταράς, Ανατομίες, π. 1969 © Ιδιωτική συλλογή

Η Δικτατορία
Ένα κεφάλαιο της καλλιτεχνικής πορείας του Δημήτρη Μυταρά που δεν είναι τόσο γνωστό είναι τα έργα που φιλοτέχνησε κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας. Είναι η εποχή που τον καθιστά πρωταγωνιστή της εγχώριας εικαστικής σκηνής, παρόλο που άσκησε κριτική στην πολιτική κατάσταση της εποχής, χωρίς να είναι ενταγμένος σε κάποιο κόμμα. Αναγνώριζε, βέβαια, ότι είχε αυτήν τη δυνατότητα λόγω μέσου: οι συμβολισμοί στη γλώσσα της ζωγραφικής δε γίνονται το ίδιο εύκολα αντιληπτοί, όπως λ.χ. στην ποίηση.

Έτσι, οι γνώστες ήταν σε θέση να καταλάβουν ότι τα τεμαχισμένα αγάλματα που αρχίζει να ζωγραφίζει αυτή την περίοδο δεν είναι κάποιος μοντέρνος φόρος τιμής στο ένδοξο αρχαιοελληνικό παρελθόν. Ούτε η χρήση του στένσιλ σε εκείνα τα έργα είναι μια προσπάθεια να ασπαστεί το δημοφιλές κίνημα της τότε εποχής, την Ποπ Αρτ. Από την εικόνα του συμπλέγματος του Λαοκόοντα έχει απομονωθεί η έκφραση πόνου στο πρόσωπο της μορφής και οι εικόνες πολιτικών θυμίζουν γκάνγκστερ σε χολυγουντιανή ταινία.

Η δεκαετία του '70 τον βρίσκει επιπλέον απογοητευμένο από τους ανθρώπους. Τότε ξεκινάει να κάνει τη σειρά με τα «Επιτύμβια» έργα, τα οποία έχουν ως πρότυπα πραγματικές επιτύμβιες στήλες, όπως π.χ. το Επιτύμβιο της Ριτσώνας. Σε αυτά είτε εντάσσει σύγχρονες μορφές στο αρχαίο παράδειγμα είτε δανείζεται τις στάσεις των μορφών στα έργα του: βλέπουμε ανθρώπους σε εσωτερικά δωματίων, από την πλαϊνή όψη, καθιστούς σε μια καρέκλα, χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά προσώπου.


Δημήτρης Μυταράς, Χαρίκλεια, 1971 © Ιδιωτική συλλογή

Η Μεταπολίτευση και η νέα χιλιετία
Μετά το πέρας της Δικτατορίας, η οργή που ένιωθε ο Δημήτρης Μυταράς δεν έχει καταλαγιάσει. Την διοχετεύει ζωγραφίζοντας εικόνες ταχύτητας, μοτοσυκλέτες, μοτοσυκλετιστές, αυτοκίνητα και αυτοκινητοδρόμους που μιλούν για την αλλοτρίωση του φυσικού περιβάλλοντος από την ανθρώπινη παρεμβατικότητα στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Αποκορύφωμα της σειράς αυτής είναι το Ατύχημα, ένα έργο το οποίο αναφέρεται στο τροχαίο ατύχημα που είχε η γυναίκα του Ζουζού με το αυτοκίνητο.

Οι απαρχές της νέας χιλιετίας έφεραν μαζί τους την ηρεμία. Ο Μυταράς έπαψε να θέλει να εκφράσει το θυμό του και περνά από το επίκαιρο στο διαχρονικό, σχεδιάζοντας γυναικείες μορφές. Στις «Γυναίκες» του αφήνει τον εαυτό του ελεύθερο να πειραματιστεί με τα χρώματα και επιλέγει έντονους συνδυασμούς.


Δημήτρης Μυταράς, Μοτοσυκλετιστής, 1970-74 © Γκαλερί Σκουφά

Αίσθηση ελευθερίας του παρείχε και η ενασχόλησή του με το θέατρο, όπως αποκαλύπτει η έκθεση που θα παρουσιάσει το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Γουλανδρή στην Άνδρο. Η σκηνογραφία και ο σχεδιασμός κουστουμιών τον έβγαζαν από τη μοναξιά του ατελιέ και ακόμη και σε αυτά τα σχέδια αναγνωρίζεται η πινελιά του. Ξεκινώντας από την παράσταση «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» (1961) του Λουίτζι Πιραντέλλο, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Μυράτ, καθιερώθηκε με τη συνεργασία του με το Θέατρο Τέχνης: τόσο με τον Κάρολο Κουν, όσο και με τον Μίμη Κουγιουμτζή, ειδικά με τις παραστάσεις «Πλούτος» (1994) και «Ορέστης» (1998) σε σκηνοθεσία του τελευταίου.

Σε μια ειρωνεία της τύχης, το 2008 οι γιατροί διέγνωσαν ότι ο Δημήτρης Μυταράς έπασχε από μια οπτική νευροπάθεια, η οποία σταδιακά του στέρησε το 90% της όρασής του. Έτσι, τα τελευταία χρόνια της ζωής του βρήκαν τον ακαταπόνητο δημιουργό στερημένο από το βασικό εργαλείο του. Άφησε, όμως, πίσω του ένα έργο διαχρονικό, συνυφασμένο με την ιστορία της τέχνης της μοντέρνας Ελλάδας που τιμά τη μνήμη του πολύ περισσότερο απ' όσο την τίμησαν όσο ήταν εν ζωή οι άνθρωποι του χώρου.

«Τα έργα ανήκουν όχι σε εκείνους που τα καταλαβαίνουν, αλλά σε εκείνους που τα αισθάνονται», είχε πει. Για αυτούς ζωγράφιζε ο Δημήτρης Μυταράς. Και με αυτά τα λόγια μπορούμε να πορευόμαστε.

Δημήτρης Μυταράς: Από το Σύγχρονο στο Διαχρονικό, Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης - Άνδρος, 1 Ιουλίου - 30 Σεπτεμβρίου 2018